Madde Metni

Etkin pişmanlık

Madde 168 – (Değişik: 29/6/2005 – 5377/20 md.)

(1) Hırsızlık, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli iflâs, taksirli iflâs (…) suçları tamamlandıktan sonra ve fakat bu nedenle hakkında kovuşturma başlamadan önce, failin, azmettirenin veya yardım edenin bizzat pişmanlık göstererek mağdurun uğradığı zararı aynen geri verme veya tazmin suretiyle tamamen gidermesi halinde, verilecek cezanın üçte ikisine kadarı indirilir.

(2) Etkin pişmanlığın kovuşturma başladıktan sonra ve fakat hüküm verilmezden önce gösterilmesi halinde, verilecek cezanın yarısına kadarı indirilir.

(3) Yağma suçundan dolayı etkin pişmanlık gösteren kişiye verilecek cezanın, birinci fıkraya giren hallerde yarısına, ikinci fıkraya giren hallerde üçte birine kadarı indirilir.

(4) Kısmen geri verme veya tazmin halinde etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanabilmesi için, ayrıca mağdurun rızası aranır.

(5) (Ek: 2/7/2012 – 6352/84 md.) Karşılıksız yararlanma suçunda, fail, azmettiren veya yardım edenin pişmanlık göstererek mağdurun, kamunun veya özel hukuk tüzel kişisinin uğradığı zararı, soruşturma tamamlanmadan önce tamamen tazmin etmesi halinde kamu davası açılmaz; zararın hüküm verilinceye kadar tamamen tazmin edilmesi halinde ise, verilecek ceza üçte birine kadar indirilir. Ancak kişi, bu fıkra hükmünden iki defadan fazla yararlanamaz.

Madde Gerekçesi

Etkin pişmanlık düzenlemesi, suç nedeniyle bozulan toplumsal düzenin ve mağduriyetin en kısa sürede onarılmasını teşvik eder. Kanun koyucu, faili işlediği suçun sonuçlarını gidermeye yönlendirerek; bir yandan mağdurun maddi zararının hızla tazmin edilmesini, diğer yandan ise yargı sisteminin iş yükünün azaltılmasını amaçlamıştır.

Bu düzenlemenin temelinde “onarıcı adalet” ilkesi yatar. Failin sadece iç dünyasında pişmanlık duyması yeterli görülmemiş, bu pişmanlığın somut bir davranışa (zararın giderilmesine) dönüşmesi şart koşulmuştur. Böylece suçun yarattığı ekonomik tahribat giderilirken, failin topluma yeniden kazandırılması süreci kolaylaştırılmış olur.

Zararın Giderilmesi ve Zamanlama Faktörü

Etkin pişmanlıkta iade veya tazminatın ne zaman yapıldığı, uygulanacak indirim oranını doğrudan etkiler. Zarar, henüz soruşturma aşamasında yani dava açılmadan önce giderilirse cezada daha yüksek oranda indirim yapılabilir. Buna karşılık ödeme kovuşturma aşamasında, yani dava açıldıktan sonra yapılırsa indirim oranı daha sınırlı uygulanır.

Bu nedenle failin zararı erken aşamada gidermesi, ceza miktarı bakımından önemli bir avantaj sağlar. Soruşturma aşamasında yapılan tam ödeme halinde cezada 2/3’e kadar indirim gündeme gelebilirken; kovuşturma aşamasında yapılan ödeme bakımından indirim oranı 1/2’ye kadar uygulanabilir.

Zararın yalnızca bir kısmının giderilmesi halinde ise farklı bir şart aranır. Fail tam ödeme yapmıyor, sadece kısmi ödeme teklif ediyorsa etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanabilmesi için mağdurun bu kısmi ödemeyi kabul etmesi gerekir. Tam ödeme halinde mağdurun ayrıca rızası aranmaz; ancak kısmi ödeme bakımından mağdurun kabulü hukuken zorunludur.

Cezanın Niteliği, Yargılama ve İnfaz Rejimi

Etkin pişmanlık bir ceza indirim sebebidir. Mahkeme öncelikle suçun temel cezasını belirler, ardından etkin pişmanlık nedeniyle kanunda yazılı oranlarda indirim uygular. Yağma (gasp) gibi daha ağır suçlarda bu indirim oranları, suçun vahameti nedeniyle daha düşük tutulmuştur.

Beşinci fıkradaki karşılıksız yararlanma (elektrik, su vb.) suçunda ise özel bir durum söz konusudur: Eğer zarar soruşturma bitmeden ödenirse sanık hakkında hiç dava açılmaz. İnfaz rejimi açısından, etkin pişmanlık sonucu verilen hapis cezaları genellikle 2 yılın altına düştüğü için HAGB veya erteleme gibi sanık lehine olan hükümlerin uygulanma ihtimali oldukça artar.

Şikâyet, Uzlaşma ve Zamanaşımı

Etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanması suçun şikâyete bağlı olup olmamasından bağımsızdır. Uzlaştırma ile etkin pişmanlık sıklıkla birbirine karıştırılır; uzlaştırma karşılıklı bir anlaşma sürecidir, ancak etkin pişmanlık failin tek taraflı olarak zararı giderme iradesidir. Uzlaşma sağlanamazsa dahi fail zararı gidererek bu maddeden yararlanabilir.

Zamanaşımı süresi işlenen asıl suça göre değişir. Ancak fail zararı giderdiğinde, bu durum davanın gidişatını hızlandırır ve çoğu zaman sanığın tutukluluk halinin sona ermesine veya adli kontrolle serbest kalmasına neden olur. Karşılıksız yararlanma suçunda bu haktan bir kişinin ömrü boyunca en fazla iki defa yararlanabileceği sınırı getirilerek düzenlemenin suistimal edilmesi önlenmiştir.

Görevli Mahkeme

Etkin pişmanlık bir savunma ve indirim nedeni olduğu için görevli mahkeme, işlenen asıl suçun yargılamasını yapan mahkemedir. Örneğin, bir dolandırıcılık dosyasında görevli mahkeme Asliye Ceza Mahkemesi iken; bir yağma dosyasında indirim kararını verecek olan merci Ağır Ceza Mahkemesi’dir.

Yargılama makamı, zararın gerçekten giderilip giderilmediğini denetlemek için mağdurun beyanını alır veya banka dekontu, iade tutanağı gibi belgeleri dosyaya ekler. Zararın miktarında uyuşmazlık çıkması halinde mahkeme, gerçek zararı bilirkişi marifetiyle tespit ettirir ve failin bu miktarı ödemesine olanak tanır.

Etkin Pişmanlık Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Etkin pişmanlık, failin suç tamamlandıktan sonra mağdurun zararını aynen iade veya tazmin yoluyla gidermesi halinde cezada indirim yapılmasını sağlayan hukuki bir düzenlemedir.

TCK 168 kapsamında etkin pişmanlık; hırsızlık, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli iflas, taksirli iflas, yağma ve karşılıksız yararlanma gibi malvarlığına karşı suçlarda uygulanabilir.

Zarar dava açılmadan önce giderilirse cezada üçte ikisine kadar indirim yapılabilir. Kovuşturma başladıktan sonra ancak hüküm verilmeden önce ödeme yapılırsa cezada yarısına kadar indirim uygulanabilir.

Kısmi ödeme tek başına yeterli değildir. Fail zararın tamamını değil de bir kısmını gideriyorsa, etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanabilmesi için mağdurun bu kısmi ödemeye açıkça rıza göstermesi gerekir.

Evet. Dolandırıcılık suçunda fail, mağdurun zararını soruşturma veya kovuşturma aşamasında tamamen giderirse TCK 168 kapsamında etkin pişmanlık indirimi talep edilebilir.