İmar para cezasının iptali, ruhsatsız veya ruhsat ve eklerine aykırı yapı nedeniyle belediye encümeni tarafından uygulanan idari yaptırımın idare mahkemesince kaldırılmasıdır. Cezanın hukuka uygun olabilmesi için aykırı imalatın somut bir yapı tatil tutanağıyla belirlenmesi, cezalandırılan kişinin fiili yapan veya yaptıran kişi olması ve ceza hesabının İmar Kanunu m.42’deki ölçütlere uygun yapılması gerekir. Yanlış muhatap, hatalı metrekare, yanlış yapı sınıfı ve dayanaksız artırım oranları, imar para cezasının tamamen veya kısmen iptal edilmesine neden olabilir.
İmar Para Cezası Nedir?
3194 sayılı İmar Kanunu m.42, ruhsatsız veya ruhsat ve eklerine aykırı yapılaşma nedeniyle uygulanacak idari para cezalarını düzenlemektedir. İmar aykırılığının tespit edildiği tarihten itibaren on iş günü içinde ilgili idare encümeni tarafından sorumlular hakkında işlem tesis edilmesi öngörülmektedir.
İmar para cezası, belediye sınırları içindeki yapılarda belediye encümeni tarafından verilir. Belediye başkanı, imar müdürlüğü veya yapı kontrol müdürlüğü, encümen yerine geçerek kesin idari para cezası uygulayamaz.
Yıkım kararıyla imar para cezası, aynı encümen kararında bulunabilse de birbirinden farklı idari işlemlerdir. Yıkım yapıya yönelik bir tedbirken imar para cezası, aykırı fiilden sorumlu kişiye uygulanan cezai nitelikte bir yaptırımdır.
İmar Para Cezası Kimlere Verilebilir?
İmar Kanunu m.42 kapsamında imar para cezası şu kişilere ayrı ayrı uygulanabilir:
- Ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapıyı yapan ya da yaptıran yapı sahibine
- Aykırı imalatı gerçekleştiren yapı müteahhidine
- Aykırılığı öğrendiği hâlde altı iş günü içinde idareye bildirmeyen fenni mesule
- İlgili yükümlülükleri ihlal eden proje müellifi, şantiye şefi veya diğer sorumlulara
Üstlenilen her bir sorumluluk için ayrı ceza uygulanabilir. Aynı kişinin hem yapı sahibi hem de yapı müteahhidi sıfatını taşıması durumunda her bir sorumluluğa ilişkin hukuki ve fiili koşulların ayrıca gösterilmesi gerekir.
Yapı Sahibi ile Taşınmaz Maliki Aynı Kişi midir?
İmar para cezasında yapı sahibi, her zaman tapu sicilinde malik olarak görünen kişi değildir. Danıştay uygulamasında yapı sahibi kavramından, ruhsatsız veya ruhsata aykırı inşai faaliyeti fiilen yapan ya da yaptıran kişi anlaşılmaktadır.
Taşınmaz maliki, aykırı imalatın kendisi tarafından yapılmadığını güvenilir belgelerle ortaya koyabiliyorsa yalnızca malik olması nedeniyle cezalandırılamaz. Taşınmazın satın alma tarihi, kira sözleşmeleri, eski fotoğraflar, hava görüntüleri, faturalar ve yapı ruhsatları bu incelemede önem taşıyabilir.
Aykırılığın tespiti tarihinde malik olan kişi, imalatı başkasının yaptığını iddia ediyorsa bu iddiayı somut belgelerle desteklemelidir. Her zaman düzenlenebilecek adi sözleşmeler veya soyut beyanlar yeterli görülmeyebilir.
İmar Para Cezasının Hesaplanması
İmar para cezası hesabı, temel para cezası ile kanunda öngörülen artırım ve ilave tutarların bir araya getirilmesiyle yapılır.
Alan Üzerinden Hesaplanan Temel Ceza
Alan üzerinden hesaplanabilen imalatlarda, aykırı veya aykırılıktan etkilenen alanın metrekaresi ile yapının sınıf ve grubuna karşılık gelen güncel birim tutar çarpılır.
Metrekare birim tutarları, her takvim yılı başından itibaren yeniden değerleme oranında artırılır. İmalatın tespit edildiği tarihte geçerli tutarın kullanılması gerekir.
Alan Üzerinden Hesaplanamayan İmalatlar
Cepheyi veya yapı elemanlarını değiştiren ve metrekare üzerinden hesaplanamayan aykırılıklarda, Bakanlık tarafından yayımlanan birim fiyat listesine göre belirlenen imalat bedelinin yüzde 20’si oranında ceza uygulanır.
Artırım Nedenleri
Temel para cezasına, aykırılığın niteliğine göre kanundaki oranlarda artırım uygulanabilir. Ruhsatsızlık, yapının kullanılıyor olması, özel imar rejimine tabi alanda bulunması, çevre kirliliğine neden olması veya can ve mal güvenliğini tehdit etmesi artırım nedenleri arasındadır.
Arsa Değeri Üzerinden İlave Ceza
İmar Kanunu m.42/2-ç kapsamında, aykırı alan ile arsanın emlak vergisine esas asgari metrekare birim değerinin çarpımı sonucunda bulunan tutar cezaya ayrıca eklenir.
Aykırılık, cezanın tebliğinden itibaren bir ay içinde giderilerek yapı mevzuata uygun hâle getirilirse, m.42/2-ç kapsamında eklenen ilave ceza tahsil edilmez. Bu düzenleme temel para cezasını ve diğer artırımları kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
İmar Para Cezasının İptal Nedenleri
Cezanın Yanlış Kişiye Verilmesi
Cezaların şahsiliği ilkesi, idari para cezaları bakımından da geçerlidir. Ruhsatsız veya ruhsata aykırı imalatı yapmayan kişiye yalnızca taşınmaz maliki olduğu gerekçesiyle ceza verilemez.
Sonradan malik olan kişi, aykırılığın taşınmazı satın almasından önce meydana geldiğini ortaya koyabiliyorsa temel imar para cezasının iptalini isteyebilir. Bununla birlikte yıkım işlemi yapıya yönelik olduğundan mülkiyetin sonradan kazanılması yıkımı engellemez.
Yapı Tatil Tutanağının Belirsiz Olması
İmar para cezasının dayanağı olan yapı tatil tutanağında, aykırı imalatın yeri, niteliği, ölçüleri, tamamlanma seviyesi ve kullanım durumu gösterilmelidir.
Tutanakta bulunmayan bir alanın, sonradan ceza hesaplama raporuna eklenmesi mümkün değildir. Aykırı veya aykırılıktan etkilenen alanın nasıl belirlendiği idari dosyadan denetlenebilmelidir.
Aykırı Alanın Hatalı Hesaplanması
Temel para cezasında kullanılan yüzölçümü, ruhsata aykırı veya aykırılıktan etkilenen gerçek alanla uyumlu olmalıdır. Balkon, teras veya eklenti nedeniyle bütün binanın alanının cezaya esas alınması her durumda hukuka uygun değildir.
Birden fazla bağımsız bölüm veya yapı bulunuyorsa, her bir aykırılığın alanı ayrı ayrı tespit edilmelidir. Kroki, tutanak ve hesaplama raporundaki ölçülerin birbiriyle çelişmesi iptal nedeni olabilir.
Yapı Sınıfı ve Grubunun Yanlış Belirlenmesi
Yapı sınıfı ve grubu, temel cezanın hesaplanmasında kullanılan esas unsurlardandır. Ruhsatlı yapılarda öncelikle yapı ruhsatında gösterilen sınıf ve grup dikkate alınmalıdır.
Ana yapıyla bağlantılı eklentiler, kullanım bütünlüğü bulunmasına rağmen bağımsız ve daha düşük sınıfta değerlendirilemez. Bunun tersine basit nitelikteki bağımsız imalatın yüksek yapı sınıfından hesaplanması da hukuka aykırılık oluşturabilir.
Artırım Sebeplerinin Belgelendirilmemesi
Can ve mal güvenliğini tehdit etme, yalnızca yapının ruhsatsız olmasına dayanılarak kabul edilemez. Bu artırım için yapının mevcut veya öngörülen afet tehlikesi karşısındaki riskinin teknik olarak ortaya konulması gerekir.
Çevre ve görüntü kirliliği artırımı da fotoğraf, teknik rapor ve somut çevresel değerlendirmeye dayanmalıdır. Encümen kararında yalnızca kanundaki ifadenin tekrar edilmesi yeterli değildir.
Yanlış Artırım Bendinin Uygulanması
Tamamen ruhsatsız yapı artırımıyla, yapı kullanma izni bulunan binada sonradan ruhsatsız yeni inşai faaliyet yapılmasına ilişkin artırım birbirinden farklıdır. Aynı imalata hukuki şartları bulunmayan birden fazla artırım uygulanamaz.
Yapının tamamlanmış veya kullanılıyor olması, yapı tatil tutanağında yerinde tespit edilmelidir. Tutanakta bulunmayan kullanım bilgisine dayanılarak artırım yapılamaz.
Tekerrür Şartlarının Bulunmaması
Tekerrür nedeniyle cezanın artırılabilmesi için, ilk yaptırımdan sonra aynı yapıda ruhsatsız veya ruhsata aykırı inşai faaliyete devam edildiğinin yeni bir tutanakla belirlenmesi gerekir.
İkinci yapı tatil tutanağında, ilk tespitten sonra yapılan yeni veya devam eden imalat açıklanmalıdır. Yeni bir fiil belirlenmeden yalnızca önceki cezanın katlanması hukuka uygun değildir.
Hesaplama Raporunun Denetlenebilir Olmaması
İmar para cezası hesaplama raporunda, temel ceza, her artırım oranı ve arsa değeri üzerinden eklenen tutar ayrı ayrı gösterilmelidir.
Tek bir toplam rakam yazılması, cezanın hangi hukuki ve matematiksel aşamalarla belirlendiğinin incelenmesini engelliyorsa işlemin gerekçe ve şekil unsurlarını sakatlayabilir.
Yetkisiz İdare veya Makam Tarafından Ceza Verilmesi
Belediye sınırları içindeki imar para cezası, kural olarak yetkili belediye encümeni tarafından uygulanmalıdır. Büyükşehir belediyesi ile ilçe belediyesi arasındaki yetki, taşınmazın bulunduğu alan ve özel kanun hükümlerine göre ayrıca incelenmelidir.
Encümen kararı bulunmadan müdürlük yazısı, başkanlık oluru veya tahakkuk fişiyle imar para cezası oluşturulamaz. Tahakkuk işlemi, hukuka uygun bir yaptırım kararına dayanmalıdır.
Hesap Hatasında Cezanın Tamamı mı İptal Edilir?
Temel para cezasını etkileyen metrekare, yapı sınıfı veya yapı grubu hatası, cezanın sonraki bütün aşamalarını etkiler. İdare mahkemesi idarenin yerine geçerek yeni bir temel ceza hesaplayamaz; işlemin tamamının iptali gerekebilir.
Temel ceza doğru olmakla birlikte, yalnızca belirli bir artırım sebebinin hukuki koşulları oluşmamışsa bu artırıma karşılık gelen bölümün iptal edilmesi mümkündür.
Tam iptal ve kısmi iptal ayrımı, hatanın hesaplamanın temelini mi yoksa ayrılabilir bir artırım kalemini mi etkilediğine göre belirlenir.
Aykırılığın Giderilmesi Cezayı Kaldırır mı?
Ruhsata aykırı imalatın sonradan kaldırılması veya ruhsatlandırılması, işlem tarihinde gerçekleşmiş olan temel ihlali kural olarak ortadan kaldırmaz.
Aykırılığın süresinde giderilmesi, m.42/2-ç kapsamında arsa değeri üzerinden eklenen tutarın tahsil edilmemesini sağlayabilir. İdareye aykırılığın giderildiğinin bildirilmesi ve uygunluk tespiti yaptırılması önemlidir.
Yapının sonradan ruhsatlandırılması, yıkım kararının uygulanabilirliğini etkileyebilir; ancak daha önce gerçekleşmiş fiil nedeniyle uygulanan temel para cezasını otomatik olarak geçersiz kılmaz.
İmar Para Cezasına İtiraz
İmar para cezasının kaldırılması veya düzeltilmesi için belediyeye idari başvuru yapılabilir. İYUK m.11 koşullarına uygun başvuru, dava süresini durdurabilir.
Belediyeye itiraz zorunlu değildir. Ceza kararının muhatabı doğrudan yetkili idare mahkemesinde iptal davası açabilir.
İdari başvurunun dava süresine etkisi, başvurunun tarihi ve içeriğine göre belirlenir. Belediye cevabının belirsiz süreyle beklenmesi dava açma süresinin geçirilmesine neden olabilir.
İmar Para Cezasına Karşı Dava Süresi
İmar para cezasına karşı iptal davası, belediye encümeni kararının usulüne uygun yazılı bildirimini izleyen günden itibaren genel olarak 60 gün içinde açılmalıdır.
Yapı tatil tutanağının yapıya asıldığı tarih, tutanağa ilişkin dava süresini başlatabilir. Ancak para cezasına ilişkin süre, para cezası içeren encümen kararının ilgilisine tebliğine göre ayrıca değerlendirilir.
Tahakkuk fişi veya ödeme emrinin tebliğini beklemek, encümen kararına karşı dava açma süresini yeniden başlatmaz. Para cezası kararının daha önce tebliğ edildiği durumlarda süre bu ilk bildirime göre hesaplanır.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
İmar para cezasının iptali davasında görevli mahkeme, idare mahkemesidir. Yetkili mahkeme ise kural olarak imar işlemine konu taşınmazın bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir.
Dava dilekçesine yapı tatil tutanağı, belediye encümeni kararı, tebliğ belgesi, ceza hesaplama raporu, yapı ruhsatı, onaylı proje ve sorumluluğa ilişkin belgeler eklenmelidir.
Dava konusu, encümen kararının para cezasına ilişkin bölümü açıkça belirtilerek oluşturulmalıdır. Aynı karardaki yıkım işlemi de dava edilecekse her iki işlem yönünden ayrı hukuka aykırılık nedenleri açıklanmalıdır.
Yürütmenin Durdurulması ve Tahsilat
İptal davasının açılması, imar para cezasının tahsilini kendiliğinden durdurmaz. İşlemin açıkça hukuka aykırı olması ve uygulanması hâlinde telafisi güç zarar doğması şartları bulunuyorsa yürütmenin durdurulması istenebilir.
Yürütmenin durdurulması talebinde, yanlış muhatap, açık hesap hatası, tutanak ile hesaplama raporu arasındaki çelişki ve dayanaksız artırımlar somut belgelerle gösterilmelidir.
Tahsil edilen para cezasının iptal edilmesi hâlinde, ödenen tutarın iadesi istenebilir. İade ve faiz talebinin dava dilekçesinde açıkça belirtilmesi, uyuşmazlığın kapsamının doğru kurulması bakımından önemlidir.
İmar Para Cezasının İptali Hakkında Danıştay Kararları
Para Cezası Her Zaman Tapu Malikine Verilemez
Karar künyesi: Danıştay 6. Dairesi, E.2020/4587, K.2022/10683, 06.12.2022.
“Yapı sahibinin ise her zaman taşınmaz maliki ile aynı kişi olması zorunlu olmadığından”
Kararın önemi: Danıştay, imar para cezasının aykırı imalatı yapan veya yaptıran kişiye verilmesi gerektiğini kabul etmektedir. Somut olayda aykırılığın taşınmazın davacı tarafından edinilmesinden önce yapıldığı belirlenmiş ve sonradan malik olan kişiye ceza verilmesi hukuka aykırı bulunmuştur.
Ceza Hesabına Esas Bilgiler Tutanakta Bulunmalıdır
Karar künyesi: Danıştay 6. Dairesi, E.2021/10895, K.2023/2181, 02.03.2023.
“para cezası miktarının belirlenebilmesi için öncelikle; bu hususların yapı tatil tutanağı ile tespitinin yapılması gerekmektedir.”
Kararın önemi: Danıştay, aykırı alan, aykırılıktan etkilenen alan ve yapı sınıfının ceza miktarı belirlenmeden önce denetlenebilir biçimde tespit edilmesini aramaktadır. Belirsiz veya eksik tutanak üzerinden hesaplanan ceza iptal edilebilir.
Artırım Nedenleri Somut Delillere Dayanmalıdır
Karar künyesi: Danıştay 6. Dairesi, E.2020/5308, K.2022/5687, 16.05.2022.
“can ve mal emniyetini hangi yönden tehdit ettiğine ve çevre ve görüntü kirliliği oluşturduğuna ilişkin somut tespitlerin bulunmadığı”
Kararın önemi: Kararda, can ve mal güvenliğini tehdit etme ile çevre ve görüntü kirliliği artırımlarının soyut ifadelerle uygulanamayacağı belirtilmiştir. Teknik rapor veya somut tespit bulunmadan uygulanan artırım kalemleri iptal edilebilir
Temel Ceza Hatalıysa Cezanın Tamamı İptal Edilmelidir
Karar künyesi: Danıştay 14. Dairesi, E.2014/8365, K.2017/2611, 20.04.2017.
“aykırılık tespit edilen hususların temel cezayı etkileyen nitelikte olduğu dikkate alındığında, İdare Mahkemesince para cezasının tamamının iptaline karar verilmesi gerekirken”
Kararın önemi: Danıştay, temel cezanın metrekare veya yapı sınıfı gibi esas unsurlarında hata varsa, mahkemenin yeniden hesaplama yaparak kısmi ret kararı veremeyeceğini belirtmiştir. Yalnızca ayrılabilir bir artırım hukuka aykırıysa o bölüme yönelik kısmi iptal mümkündür.
Sıkça Sorulan Sorular
İmar para cezasına karşı hangi mahkemede dava açılır?
İmar para cezasına karşı iptal davası, taşınmazın bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde açılır. Sulh ceza hâkimliği, İmar Kanunu m.42 kapsamında belediye encümeni tarafından verilen cezalar bakımından görevli değildir.
İmar para cezasına karşı dava açma süresi ne kadardır?
Dava açma süresi, para cezası içeren belediye encümeni kararının tebliğini izleyen günden itibaren genel olarak 60 gündür. Yapı tatil tutanağına ve yıkım kararına ilişkin süreler ayrıca hesaplanmalıdır.
İmar aykırılığı giderilirse para cezası iptal edilir mi?
Aykırılığın giderilmesi, temel imar para cezasını kural olarak ortadan kaldırmaz. Ancak tebliğden itibaren bir ay içinde yapı mevzuata uygun hâle getirilirse m.42/2-ç kapsamında arsa değeri üzerinden eklenen ceza tahsil edilmez.
