GİRİŞ

İşe iade davaları, işçilerin haksız yere işten çıkarılmalarına karşı başvurabilecekleri en önemli yasal mekanizmalardan biridir. Türkiye’de 4857 sayılı İş Kanunu, işçilerin iş güvencesini sağlamayı ve işverenlerin keyfi fesih uygulamalarını engellemeyi hedefler. Bu sayede, işçiler işlerini geçerli bir neden olmaksızın kaybettiklerinde, yasal yollarla işlerine geri dönme imkanı bulabilirler. Bu makale, işe iade davalarının hukuki çerçevesini, başvuru şartlarını, sürecini ve sonuçlarını ayrıntılı bir şekilde ele almaktadır.

Kıdem Tazminatı ve Kıdem Tazminatı Hesaplama Robotu için tıklayınız.

---

1. İşe İade Davalarının Hukuki Temelleri

İşe iade davası, Türk iş hukukunun temel koruma mekanizmalarından biridir. İş Kanunu, işçilerin işten çıkarılmasının sadece belirli ve geçerli nedenlerle mümkün olacağını açıkça belirtir. İşverenin sunduğu feshin geçerli bir nedene dayanmaması durumunda, işçinin işe iade davası açma hakkı doğar. Bu hakkın en temel dayanağı, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 18. maddesidir.

4857 Sayılı İş Kanunu Madde 18

“Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı aylık kıdemi olan işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesini fesheden işveren, işçinin yeterliliğinden veya davranışlarından ya da işletmenin, işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır. Geçerli bir neden yoksa işçi işe iade talebinde bulunabilir.”

Bu maddeye göre, bir işyerinde 30 veya daha fazla işçi çalışıyorsa ve işçi en az 6 ay kıdemliyse, işveren iş sözleşmesini geçerli bir sebebe dayandırmak zorundadır. Aksi takdirde, işçinin yasal yollara başvurarak işine geri dönme hakkı bulunur.

---

2. İşe İade Davası Açabilmenin Şartları

İşe iade davası açabilmek için, İş Kanunu’nun belirlediği bir dizi şartın eksiksiz yerine getirilmesi gerekir. Bu şartlar, davanın mahkeme tarafından kabul edilmesi için hayati önem taşır.

2.1. İş Kanunu’na veya Basın İş Kanunu’na Tabi Olmak

İşe iade hakkı, her işçi için geçerli değildir. Bu hak, yalnızca 4857 sayılı İş Kanunu‘na veya Basın İş Kanunu’na tabi olan çalışanlar için tanınmıştır. Deniz İş Kanunu veya Borçlar Kanunu’na tabi olarak çalışanlar, işe iade davası açma hakkına sahip değildir.

2.2. İşyerinde 30 veya Daha Fazla İşçi Çalıştırılması

Dava açabilmenin en önemli şartlarından biri, fesih işleminin gerçekleştiği tarihte işyerinde en az 30 işçinin çalışıyor olmasıdır. Eğer işverenin aynı işkolunda birden fazla işyeri varsa, tüm bu işyerlerindeki çalışanların toplam sayısı dikkate alınır.

İş Kanunu Madde 18/4

“İşverenin aynı işkolunda birden fazla işyerinin bulunması halinde, işyerinde çalışan işçi sayısı, bu işyerlerinde çalışan toplam işçi sayısına göre belirlenir.”

2.3. İşçinin En Az Altı Aylık Kıdeminin Bulunması

İşçi, işe iade davası açmadan önce ilgili işyerinde en az 6 ay boyunca kesintisiz çalışmış olmalıdır. Bu kıdem şartı, yer altı işlerinde çalışan işçiler için aranmaz.

İş Kanunu Madde 18/1

“İşçinin, aynı işyerinde en az 6 ay çalışmış olması gerekir. Yer altı işçileri hariç, işçinin 6 aylık kıdeme sahip olması gerekmektedir.”

2.4. İş Sözleşmesinin Belirsiz Süreli Olması

İşe iade davası, yalnızca belirsiz süreli iş sözleşmesi ile çalışan işçiler tarafından açılabilir. Belirli süreli iş sözleşmesiyle çalışan işçiler, sözleşmenin süresi dolduğunda işten ayrılmış sayıldıkları için bu davayı açamazlar.

2.5. İş Sözleşmesinin Geçerli Bir Nedene Dayanmadan Feshedilmesi

İş sözleşmesinin, işveren tarafından geçerli bir sebep olmaksızın feshedilmiş olması gerekir. İşverenin geçerli bir fesih nedeni sunamaması durumunda, işçinin işe iade talebi haklı bulunur. Geçerli nedenler, işçinin davranışları (örneğin, performans düşüklüğü, sık sık hastalık izni alması), yeterliliği veya işletmenin gerekliliklerinden (örneğin, ekonomik kriz nedeniyle işçi azaltımı) kaynaklanabilir. Ancak, işverenin feshi son çare olarak uygulamış olması gerekir. Yani, fesih dışında daha hafif bir çözüm yolu (örneğin, işçiyi başka bir pozisyona kaydırma) varsa, öncelikle bu yollar denenmelidir.

İş Kanunu Madde 20

“İşveren, işçisini geçerli bir nedene dayanarak işten çıkarabilir. Ancak işverenin elinde fesih dışında başka bir çözüm yolu varsa, bu seçenekler önce tüketilmelidir.”

2.6. İşveren Vekili ve Yardımcılarının Haklarının Bulunmaması

İşletmenin yönetim kademesinde yer alan işveren vekilleri ve yardımcıları (örneğin, genel müdürler, genel müdür yardımcıları) iş güvencesi kapsamında sayılmazlar. Bu nedenle, iş sözleşmeleri feshedildiğinde işe iade davası açma hakları yoktur.

---

3. Fesih Bildirimi ve Davayı Açma Süreci

İş sözleşmesi feshedilen işçi, işe iade davasını fesih bildiriminin kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren 30 iş günü içinde açmak zorundadır. Bu süre hak düşürücü nitelikte olup, kaçırılması durumunda işçinin dava hakkı ortadan kalkar. Fesih bildirimi mutlaka yazılı olarak yapılmalı ve fesih gerekçeleri açıkça belirtilmelidir. Ayrıca, işçinin davranışı veya performansı nedeniyle fesih yapılıyorsa, işverenin fesih öncesinde işçinin savunmasını almış olması zorunludur. Aksi takdirde, fesih geçersiz kabul edilir.

---

4. İşe İade Davası ve Yargılama Süreci

İşe iade davası açıldığında, mahkeme süreci başlar. Bu süreçte, işten çıkarılan işçi, feshin geçerli bir nedene dayanmadığını iddia ederken, işveren feshin geçerli nedenini kanıtlamakla yükümlüdür. Yargılama sonunda mahkeme, feshin geçerli bir sebebe dayanmadığını tespit ederse, işçinin işe iadesine karar verir. Ayrıca mahkeme, işçinin boşta geçen süreye ilişkin 4 aya kadar ücret ve diğer haklarının ödenmesine de hükmeder.

İş Kanunu Madde 21

“Mahkeme, işçinin işten çıkarılmasının geçerli nedenlere dayanmadığını tespit ederse, işçiye işe iade edilmesi kararı verir.”

---

5. İşe İade Kararının Sonuçları

Mahkemenin işe iade kararı vermesi, sürecin sona erdiği anlamına gelmez. Kararın kesinleşmesinden sonra, işçinin bu kararı uygulamak için belirli adımlar atması gerekir.

5.1. İşçinin Başvurusu

Kesinleşmiş mahkeme kararının işçi lehine sonuç doğurabilmesi için, işçinin bu kararı pasif biçimde beklemesi yeterli değildir. İş Kanunu’nda öngörülen usule göre, kararın kesinleştiği tarihten itibaren 10 iş günü içinde işçinin bizzat işverene başvurarak, işe başlamak istediğini açık ve kesin bir irade beyanıyla bildirmesi zorunludur. Bu başvurunun yapılmaması hâlinde, işçi işe iade hakkını fiilen kullanmamış sayılır ve kararın getirdiği korumadan yararlanamaz.

İşçinin başvurusu yazılı yapılmalı ve mümkünse noter aracılığıyla veya iadeli taahhütlü mektup gibi ispat imkânı güçlü yöntemlerle işverene ulaştırılmalıdır. Zira başvurunun yapıldığını ispat yükü işçiye aittir. İşverenin, bu başvuruya rağmen işçiyi işe başlatmaması durumunda ise, işçi işe başlatmama tazminatı ile boşta geçen süre ücreti gibi mali haklarını talep edebilir.

Dolayısıyla, işe iade davasını kazanan bir işçi açısından, 10 iş günlük süre içinde yapılacak bu başvuru, sadece şekli bir zorunluluk değil, aynı zamanda hakların kullanılabilir hâle gelmesinin ön koşuludur. Bu sebeple, sürenin titizlikle takip edilmesi ve başvurunun usulüne uygun yapılması büyük önem taşır.

5.2. İşverenin İşe Başlatması Durumunda

İşveren, işçinin kesinleşen mahkeme kararına dayanarak yaptığı işe başlama talebini aldıktan sonra en geç 1 ay içinde işçiyi eski işine veya benzer nitelikteki bir pozisyona başlatmak zorundadır. Bu yükümlülük, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 21. maddesinde açıkça düzenlenmiştir. İşverenin bu süre içerisinde işçiyi işe başlatmaması, doğrudan hukuki ve mali sonuçlar doğurur.

İşçinin işe iade talebinin işverene ulaşmasından itibaren başlayan bu 1 aylık sürede, işveren işçiyi fiilen çalıştırmakla yükümlüdür. İşe başlatılan işçiye, mahkeme kararında belirtilen şekilde, kararın kesinleşmesi ile işe başlatıldığı tarih arasında geçen en çok 4 aya kadar süreye ilişkin ücreti ödenir. Bu ödeme sadece çıplak ücretle sınırlı olmayıp, işçinin çalışıyor olsaydı kazanacağı ikramiye, prim, yemek, yol, yakacak yardımı ve diğer tüm sosyal hakları da kapsar.

Dolayısıyla işveren, işçiyi işe başlatmakla birlikte, boşta geçen dönemdeki haklarını da ödemek zorundadır. Bu ödeme, işçinin çalıştırılmamasından kaynaklı kaybını telafi etmeyi amaçlar ve mahkeme kararının bağlayıcı bir sonucu olarak değerlendirilir.

5.3. İşverenin İşe Başlatmaması Durumunda

Eğer işveren, kesinleşmiş mahkeme kararına rağmen işçiyi işe başlatmazsa, iş ilişkisi işverenin yeniden feshi ile sona ermiş sayılır. Bu durumda ortaya çıkan sonuç, yalnızca işçinin boşta geçen süreye ilişkin haklarının ödenmesiyle sınırlı değildir. İşveren, işçiye hem boşta geçen en çok 4 aylık sürenin ücreti ve tüm yan haklarını (ikramiye, prim, sosyal yardımlar vb.) ödemekle yükümlüdür hem de ayrıca iş güvencesi tazminatı ödemek zorundadır.

İş güvencesi tazminatı, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 21. maddesi uyarınca, işçinin kıdemine ve fesih şartlarına göre en az 4, en çok 8 aylık ücret tutarında belirlenir. Bu miktarın takdiri mahkemeye aittir. Mahkeme, işçinin kıdemini, işyerindeki çalışma süresini, işçinin üstlendiği sorumlulukları ve feshin niteliğini göz önünde bulundurarak tazminat miktarını belirler.

Bu düzenleme, işverenin keyfi davranışlarını engellemeyi ve mahkeme kararının bağlayıcılığını pekiştirmeyi amaçlar. Zira işe iade kararına rağmen işçiyi işe başlatmamak, işveren açısından yalnızca 4 aylık ücret ödemesiyle sınırlı kalsaydı, iş güvencesi hükümlerinin caydırıcılığı zayıflardı. Bu nedenle yasa koyucu, işe başlatmama hâlinde ek bir yaptırım olarak iş güvencesi tazminatını öngörmüştür.

Sonuç olarak, işverenin işe başlatmama yönünde tercih kullanması halinde işçiye ödenecek toplam tutar, boşta geçen 4 aya kadar ücret + tüm sosyal haklar + 4 ila 8 aylık iş güvencesi tazminatı olacaktır. Bu noktada işçi, ayrıca kıdem ve ihbar tazminatı gibi diğer feshe bağlı haklarını da talep edebilecektir.

---

6. Sonuç

İşe iade davaları, işçilerin haklarını koruyan ve iş güvencesi sağlayan hayati bir hukuki süreçtir. İş Kanunu, işçilerin keyfi işten çıkarmalara karşı korunmasını sağlayarak işverenleri daha sorumlu davranmaya teşvik eder. İşe iade davası açmak isteyen işçilerin, belirtilen şartları dikkatle incelemesi ve yasal süreleri kaçırmaması büyük önem taşır. Başarılı bir dava sonucunda işçi, hem işine geri dönme hem de hak ettiği tazminatları alma imkanına kavuşur.

---