Devlet Memurlarının Ticari Faaliyette Bulunma Yasağı

Giriş

Devlet memurlarının ticaretle veya kazanç getiren herhangi bir faaliyetle meşgul olmaması ilkesi, kamu hizmetlerinin etkin, tarafsız ve adil bir şekilde yürütülmesinin temel güvencesidir. Bu ilke, memurların tüm zaman ve enerjilerini kamusal görevlerine adamalarını ve görevlerini ifa ederken herhangi bir kişisel menfaat çatışmasından uzak kalmalarını amaçlar. Ancak, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nda (DMK) yer alan bu yasağın kapsamı ve sınırları, teknolojinin ve ekonomik hayatın çeşitlenmesiyle birlikte zaman zaman anlaşmazlıklar ve uygulama zorlukları yaratmaktadır. Memurların ticari faaliyet yasağı, kamu hizmetini adil ve objektif bir şekilde yerine getirme amacına hizmet ederken, yasağın hangi koşullarda geçerli olduğu ve hangi pasif nitelikteki faaliyetlerin yasak kapsamına girmediği konusu, hukuki yorum gerektiren bir alandır.

Devlet Memurlarının Disiplin İşlemleri Hakkında Detaylı Bilgi İçin Tıklayınız.

Bu makale, devlet memurlarına uygulanan ticari faaliyet yasağını DMK’nın 28. maddesi çerçevesinde detaylıca inceleyecek; yasağın hukuki gerekçelerini, katı sınırlarını, önemli istisnalarını ve uygulama birliğine rehberlik eden Danıştay kararları ışığında değerlendirilecektir.

1. Devlet Memurları Kanunu’na Göre Ticari Faaliyet Yasağının Kapsamı

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 28. maddesi, memurların ticari faaliyetlerde bulunmalarını yasaklayan temel ve en geniş düzenlemeyi içermektedir. Bu madde, memurların görevlerini etkileyecek ve tarafsızlıklarını zedeleyecek her türlü aktif ticari ilişkiyi engellemeyi hedefler.

Maddenin getirdiği temel yasaklar şunlardır:

• Ticaret ve Sanayi Müesseselerinde Çalışma Yasağı: Memurlar, ticari veya sınai bir faaliyette bulunan kuruluşlarda çalışamazlar, görev alamazlar ve bu tür işyerlerini yönetemezler. Bu, memurların aktif ticaret hayatının tüm aşamalarından uzak durmasını sağlar.
• Ticari Mümessil, Ticari Vekil veya Komisyoncu Olma Yasağı: Memurlar, herhangi bir ticari işletme adına veya hesabına ticari mümessil, ticari vekil veya komisyoncu olarak faaliyet gösteremezler. Bu tür temsili faaliyetler, doğrudan ticari kazanç sağlama amacı taşıdığı için yasaklanmıştır.
• Kolektif ve Komandit Şirketlerde Ortaklık Yasağı: Memurların, kolektif şirketlerde ortak olmaları kesinlikle yasaktır. Aynı şekilde, komandit şirketlerde de sınırsız sorumluluğa sahip komandite ortak olamazlar. Sınırsız sorumluluk, memurun mali durumunu kamu görevinin önüne geçirebilecek riskler barındırdığı için yasaklanmıştır.
• Anonim ve Limited Şirketler Açısından Sınırlama: 657 sayılı Kanun, anonim ve limited şirketlerdeki pasif ortaklığı (sadece sermaye koyma ve şirketin yönetiminde yer almama) doğrudan yasaklamamaktadır. Ancak, memurun bu şirketlerin yönetim ve denetim kurullarında görev alması ve aktif karar alma süreçlerine katılması yasaktır.

2. Ticari Faaliyet Yasağının Temel Gerekçeleri

Devlet memurlarına ticaret yasağı getirilmesinin hukuki ve etik temelleri bulunmaktadır:

• Tarafsızlık ve Adaletin Sağlanması: Kamu hizmetinin en temel ilkesi objektiflik ve tarafsızlıktır. Memurların ticari bir çıkarı olması, hizmetten yararlanan vatandaşlara veya ticari rakiplerine karşı taraflı davranma ihtimalini doğurur. Yasak, kamu hizmetlerinin çıkar gözetmeksizin, herkese eşit sunulmasını garanti altına alır.
• Çıkar Çatışmalarının Önlenmesi: Ticari faaliyetler, memurun resmi görevini yerine getirirken kişisel çıkarları ile kamu yararı arasında çatışma yaşamasına neden olabilir. Yasak, devletin kaynaklarının, bilgilerinin veya yetkilerinin kişisel ticari menfaatler için kullanılmasının önüne geçer.
• Zaman ve Enerjinin Kamu Hizmetine Tahsisi: Devlet memurları, mesai saatleri içinde ve dışında tüm meslekî dikkatlerini kamu hizmetine yoğunlaştırmakla yükümlüdürler. Ticaretle uğraşmak, memurun zamanını, enerjisini ve dikkatini dağıtarak kamu hizmetindeki verimliliğini düşürebilir.

3. Ticari Faaliyet Yasağının Kanuni İstisnaları ve Yorumları

657 sayılı Kanun, memurların ticari hayatla tamamen ilişkilerini kesmelerini talep etmek yerine, kamu hizmetine zarar vermeyecek ve genellikle pasif nitelikte olan bazı faaliyetlere izin vermektedir:

• Kooperatif Üyeliği ve Görevleri: Memurlar, kalkınma ve tüketim kooperatifleri ile kanunla kurulmuş yardım sandıklarında ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarında üyelik yapabilir; hatta bunların yönetim, denetim veya disiplin kurullarında görev alabilirler. Bu faaliyetler, genellikle kâr amacı gütmekten çok, üyelerin ortak menfaatlerini gözetme amacı taşır.
• Eser Sahipliği ve Bilimsel Faaliyet: Memurların, eser sahipliğinden doğan hakları (telif hakları), bilimsel yayınları ve sanat eserlerinden elde ettikleri gelirler ticari faaliyet yasağı kapsamına girmez. Bu, memurların mesleki bilgi ve birikimlerini paylaşmalarını teşvik eder.
• Taşınmaz ve Menkul Kıymet Gelirleri: Memurların, taşınmaz mallarını kiraya vermelerinden veya hisse senedi gibi menkul kıymetleri pasif olarak elde tutmalarından elde ettikleri gelirler, doğrudan aktif ticari faaliyet sayılmadığı için yasak kapsamında değildir.

4. Yargı Kararları Işığında Uygulamada Karşılaşılan Zorluklar

Ticari faaliyet yasağına ilişkin en önemli belirsizlikler, şirket ortaklıkları ve meslekî kazanç elde etme konularında ortaya çıkmaktadır. Danıştay kararları, DMK’nın yorumlanmasında hayati bir rol oynamaktadır:

5. Ticari Faaliyet Yasağının İhlalinde Uygulanan Cezalar ve İhbar Yükümlülüğü

657 sayılı Kanun’a aykırı olarak ticari faaliyet yasağını ihlal eden memurlara disiplin cezaları uygulanır.

• Disiplin Cezası: Yasağın ihlali durumunda, memur genellikle kademe ilerlemesinin durdurulması cezası ile karşı karşıya kalır. Bu ceza, fiilin ağırlığına göre 1 ila 3 yıl arasında uygulanabilir. Tekrarı ve ağırlaşan durumlarda daha üst cezalar da gündeme gelebilir.
• İhbar Yükümlülüğü: Memurlar, kendilerinin değil, eşlerinin veya bakmakla yükümlü oldukları çocuklarının ticari veya sınai bir faaliyette bulunduğunu veya ticaret ve sanayi müesseselerinde görev aldığını, bu durumu öğrendikleri tarihten itibaren 15 gün içinde kuruma yazılı olarak bildirmek zorundadır. Bu bildirim yükümlülüğünün yerine getirilmemesi de disiplin cezası gerektirebilir.
• İtiraz ve Yargı Yolu: Memurlar, kendilerine verilen disiplin cezalarına karşı itiraz komisyonlarına başvurma ve bu itirazın reddedilmesi durumunda idari yargı yoluyla dava açma hakkına sahiptirler.

Sonuç ve Genel Değerlendirme

Devlet memurlarının ticaretle uğraşma yasağı, Türk kamu yönetiminin güvenilirliğini ve etkinliğini korumak adına varlığını sürdüren kritik bir düzenlemedir. Yasağın temel amacı; memurun tarafsızlığını, kamu görevine tam bağlılığını ve çıkar çatışmalarından uzak durmasını sağlamaktır.

Ancak, özellikle Danıştay’ın limited ve anonim şirketlerdeki pasif ortaklığa izin veren kararları, Kanun’un lafzının, günümüz ekonomik koşulları ve şirket yapıları karşısında dar yorumlandığını göstermektedir. Bu yorumlar, aktif yönetimden uzak, sadece sermaye yatırımı niteliğindeki ortaklıkların kamu hizmetine zarar vermeyeceği varsayımına dayanır.

Memurların yasağa uymaları ve olası cezai yaptırımlardan kaçınmaları için, pasif ortaklık ile aktif ticari temsil ve yönetim arasındaki ince çizgiye dikkat etmeleri gerekmektedir. Kamu hizmetinin verimliliği ve adil bir şekilde yürütülmesi için, hem yasa koyucunun kuralları daha netleştirmesi hem de memurların mevcut yasal düzenlemeler ve yargı içtihatları doğrultusunda hareket etmeleri büyük önem taşımaktadır.