657 sayılı Devlet Memurları Kanunu Madde 4, kamu hizmetlerinin hangi statüler altında yürütüleceğini düzenleyen temel hükümlerden biridir. Bu madde; memur, sözleşmeli personel, geçici personel ve işçi statülerini belirleyerek kamu kurumlarında görev yapan personelin hukuki statüsünü ortaya koymaktadır. Özellikle personel istihdamı, özlük hakları, görev güvencesi ve çalışma usullerine ilişkin uyuşmazlıklarda DMK Madde 4 büyük önem taşır. Uygulamada en çok tartışılan konular arasında 4/A memur, 4/B sözleşmeli personel ve 4/D sürekli işçi statüleri yer almakta olup, Danıştay kararları bu ayrımların uygulanmasına yön vermektedir.
Madde Metni
Madde 4 – (Değişik: 30/5/1974 – KHK-12; Değiştirilerek kabul: 15/5/1975 – 1897/1 md.)
Kamu hizmetleri; memurlar, sözleşmeli personel, geçici personel ve işçiler eliyle gördürülür.
A) Memur:
Mevcut kuruluş biçimine bakılmaksızın, Devlet ve diğer kamu tüzel kişiliklerince genel idare esaslarına göre yürütülen asli ve sürekli kamu hizmetlerini ifa ile görevlendirilenler, bu Kanunun uygulanmasında memur sayılır.
Yukarıdaki tanımlananlar dışındaki kurumlarda genel politika tespiti, araştırma, planlama, programlama, yönetim ve denetim gibi işlerde görevli ve yetkili olanlar da memur sayılır.
B) Sözleşmeli personel:
Kalkınma planı, yıllık program ve iş programlarında yer alan önemli projelerin hazırlanması, gerçekleştirilmesi, işletilmesi ve işlerliği için şart olan, zaruri ve istisnai hallere münhasır olmak üzere özel bir meslek bilgisine ve ihtisasına ihtiyaç gösteren geçici işlerde, Cumhurbaşkanınca belirlenen esas ve usuller çerçevesinde, ihdas edilen pozisyonlarda, mali yılla sınırlı olarak sözleşme ile çalıştırılmasına karar verilen ve işçi sayılmayan kamu hizmeti görevlileridir.
(Mülga ikinci paragraf: 4/4/2007 – 5620/4 md.)
Ancak, yabancı uyrukluların; (…)10 Millî Eğitim Bakanlığında norm kadro sonucu ortaya çıkan öğretmen ihtiyacının kadrolu öğretmen istihdamıyla kapatılamaması hallerinde öğretmenlerin; hizmetine kısmi zamanlı olarak ihtiyaç duyulacakların; Adli Tıp Müessesesi uzmanlarının; Devlet Konservatuvarları sanatçı öğretim üyelerinin; İstanbul Belediyesi Konservatuvarı sanatçılarının; (…)10 dış kuruluşlarda ve yurtdışı teşkilatlarında belirli bazı hizmetlerde çalıştırılacak personelin de zorunlu hallerde sözleşme ile istihdamları caizdir.
(Ek paragraf: 19/1/2023 – 7433/2 md.) Bu fıkranın diğer paragraflarındaki hükümler ile özel kanunlarındaki hükümler saklı kalmak kaydıyla, bu Kanuna tâbi kamu idarelerinde Cumhurbaşkanınca belirlenecek pozisyon unvanlarında çalıştırılmak üzere işin geçici olması şartı aranmaksızın sözleşmeli personel istihdam edilebilir. Bu kapsamda istihdam edilen sözleşmeli personelden aynı kurumda üç yıllık çalışma süresini tamamlayanlar bu sürenin bitiminden itibaren otuz gün içinde talepte bulunmaları hâlinde bulundukları yerde aynı unvanlı memur kadrolarına atanır. Bulundukları pozisyon unvanı ile aynı unvanlı memur kadrosu bulunmayanların atanacağı kadrolar Cumhurbaşkanınca belirlenir. Bu personel can güvenliği ve sağlık sebepleri hariç olmak üzere üç yıl süreyle başka bir yere atanamaz. Memur kadrolarına atananlar, aynı yerde en az bir yıl daha görev yapar. Bu kapsamda memur kadrolarına atananların, sözleşmeli personel pozisyonlarında geçirdikleri hizmet süreleri, öğrenim durumlarına göre yükselebilecekleri dereceleri aşmamak kaydıyla kazanılmış hak aylık derece ve kademelerinin tespiti ile 64 üncü maddenin dördüncü fıkrası kapsamında değerlendirilir. Bunlar, atandıkları kadronun mali ve sosyal haklarına göreve başladığı tarihi takip eden aybaşından itibaren hak kazanır ve önceki pozisyonlarında aldıkları mali ve sosyal haklar hakkında herhangi bir mahsuplaşma yapılmaz. Bu kapsamda memur kadrolarına atananlara iş sonu tazminatı ödenmez. Bu personelin önceden iş sonu tazminatı ödenmiş süreleri hariç, iş sonu tazminatına esas olan toplam hizmet süreleri, 8/6/1949 tarihli ve 5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanunu uyarınca ödenecek emekli ikramiyesine esas toplam hizmet süresinin hesabında dikkate alınır. Bu kapsamda sözleşmeli personelin atanacağı memur kadroları, başka bir işleme gerek kalmaksızın atama işleminin yapıldığı tarih itibarıyla ihdas edilerek ilgili kurumların kadro cetvellerinin ilgili bölümlerine eklenmiş sayılır. İhdas edilen kadrolar; unvanı, sınıfı, adedi, derecesi ve teşkilatı belirtilmek suretiyle atama tarihinden itibaren iki ay içinde Kamu Personel Bilgi Sisteminin bulunduğu kuruma bildirilir.
(Ek paragraf: 4/4/2007 – 5620/4 md.) Sözleşmeli personel seçiminde uygulanacak sınav ile istisnaları, bunlara ödenebilecek ücretlerin üst sınırları ile verilecek iş sonu tazminatı miktarı, kullandırılacak izinler, pozisyon unvan ve nitelikleri, (…)14 sözleşme fesih halleri, pozisyonların iptali, istihdamına dair hususlar ile sözleşme esas ve usulleri yurtdışı teşkilatlarında istihdam edilecek personel için ayrıca olmak üzere Cumhurbaşkanınca belirlenir. (Ek cümle: 19/1/2023 – 7433/2 md.) Yurtdışı teşkilatlarında bu fıkra kapsamında istihdam edilecek sözleşmeli personelin hizmet sözleşmesi süreleri, zorunlu hâllerde mali yılla sınırlı olma şartı aranmaksızın Cumhurbaşkanınca belirlenebilir. (Ek cümle: 25/6/2009 – 5917/47 md.) Bu şekilde istihdam edilenler, hizmet sözleşmesi esaslarına aykırı hareket etmesi nedeniyle kurumlarınca sözleşmelerinin feshedilmesi veya sözleşme dönemi içerisinde Cumhurbaşkanı kararı ile belirlenen istisnalar hariç sözleşmeyi tek taraflı feshetmeleri halinde fesih tarihinden, sözleşmeyi yenilememeleri hâlinde sözleşmenin bitiminden itibaren bir yıl geçmedikçe kurumların sözleşmeli personel pozisyonlarında istihdam edilemezler.
(Ek paragraf: 20/11/2017 -KHK-696/17 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7079/17 md.) Bir yıldan az süreli veya mevsimlik hizmet olduğuna Cumhurbaşkanınca karar verilen görevlerde (…)15 sözleşme ile çalıştırılanlar da bu fıkra kapsamında istihdam edilebilir.
(Ek paragraf: 20/11/2017-KHK-696/17 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7079/17 md.) Özelleştirme uygulamaları sebebiyle iş akitleri kamu veya özel sektör işverenince feshedilen ve 24/11/1994 tarihli ve 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamaları Hakkında Kanun kapsamında diğer kamu kurum ve kuruluşlarına nakil hakkı bulunmayan personel de bu fıkra kapsamında yaşlılık veya malullük aylığı almaya hak kazanıncaya kadar istihdam edilebilir. Bu kapsamda istihdam edileceklerin sayısı, öğrenim durumlarına göre çalışma şartları ve bunlara ödenecek ücretler ile diğer hususlar Cumhurbaşkanınca belirlenir.15
(Ek paragraf: 19/1/2023 – 7433/2 md.) Sözleşmeli personelin görevden uzaklaştırılması ile disipline aykırı fiil ve hâllerin gerçekleşmesi durumunda bu personele verilmesi gereken disiplin cezaları, disiplin cezası vermeye yetkili merciler ve disiplin kurulları ile disipline dair diğer hususlar hakkında Devlet memurlarının tabi olduğu hükümler uygulanır. Ancak, kademe ilerlemesinin durdurulması ve üstü ceza verilmesini gerektiren fiil ve hâllerde disiplin kurulunun kararı alınarak sözleşmeli personelin görevine atamaya yetkili amirin onayı ile son verilir.
(Ek fıkra: 5/7/1991 – KHK-433/1 md.; Mülga: 27/12/1991 – KHK-475/11 md.)
C) (Mülga: 20/11/2017 – KHK-696/17 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7079/17 md.)
D) İşçiler:
(Değişik birinci cümle: 4/4/2007 – 5620/4 md.) (A), (B) ve (C) fıkralarında belirtilenler dışında kalan ve ilgili mevzuatı gereğince tahsis edilen sürekli işçi kadrolarında belirsiz süreli iş sözleşmeleriyle çalıştırılan sürekli işçiler ile mevsimlik veya kampanya işlerinde ya da orman yangınıyla mücadele hizmetlerinde ilgili mevzuatına göre geçici iş pozisyonlarında altı aydan az olmak üzere belirli süreli iş sözleşmeleriyle çalıştırılan geçici işçilerdir. Bunlar hakkında bu Kanun hükümleri uygulanmaz.
657 Sayılı Kanun Madde 4 Ne Anlama Gelir?
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 4. maddesi, kamu kurum ve kuruluşlarında görev yapan personelin hangi istihdam statülerinde çalıştırılabileceğini düzenlemektedir. Kamu hizmetlerinin tamamı aynı personel statüsüyle yürütülmediğinden, Kanun farklı çalışma modelleri öngörmüştür.
Madde 4, kamu personel sisteminin temelini oluşturan düzenlemelerden biridir. Çünkü bir kişinin memur, sözleşmeli personel veya işçi statüsünde çalışması; sahip olduğu hakları, yükümlülükleri, disiplin hükümlerini, sosyal haklarını, görev güvencesini ve uygulanacak mevzuatı doğrudan etkilemektedir.
Bu nedenle kamu personelinin hukuki statüsü belirlenirken ilk başvurulan hükümlerden biri DMK Madde 4 olmaktadır.
Devlet Memuru (4/A) Kimdir?
4/A statüsündeki devlet memurları, kamu hizmetinin asli ve sürekli görevlerini yerine getiren kişilerdir. Bu kişiler, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu hükümlerine tabi olarak görev yaparlar.
Devlet memurları; atama, disiplin, izin, görevde yükselme, derece-kademe ilerlemesi, emeklilik ve diğer özlük hakları bakımından doğrudan 657 sayılı Kanun hükümlerinden yararlanırlar. Görev güvencesi bakımından da diğer istihdam şekillerine göre daha kapsamlı bir hukuki korumaya sahiptirler.
Sözleşmeli Personel (4/B) Kimdir?
4/B sözleşmeli personel, kamu hizmetinin gerektirdiği hâllerde sözleşme ile çalıştırılan personeldir. Bu personelin çalışma usul ve esasları yalnızca 657 sayılı Kanun ile değil, aynı zamanda ilgili Cumhurbaşkanı Kararları ve diğer özel mevzuat hükümleriyle de düzenlenmektedir.
Sözleşmeli personelin hak ve yükümlülükleri, memurlardan bazı yönleriyle farklılık gösterebilir. Atanma, görevden ayrılma, ücret, disiplin ve sözleşmenin sona ermesi gibi konular, tabi oldukları özel düzenlemelere göre değerlendirilmektedir.
İşçiler (4/D) Hangi Statüde Çalışır?
4/D kapsamındaki işçiler, işçi statüsünde çalışan kamu personelidir. Bu kişiler hakkında 657 sayılı Kanun hükümleri değil, başta 4857 sayılı İş Kanunu, ilgili toplu iş sözleşmeleri ve diğer iş hukuku mevzuatı uygulanmaktadır.
İşçiler ile devlet memurları arasında işe alınma usulü, iş güvencesi, disiplin hükümleri, çalışma koşulları ve sosyal haklar bakımından önemli farklılıklar bulunmaktadır.
İstihdam Şekilleri Neden Önemlidir?
Bir kamu görevlisinin hangi statüde görev yaptığı, uygulanacak hukuki rejimi doğrudan belirlemektedir. Aynı kurumda çalışan iki personel farklı statülerde görev yapıyorsa; izin hakları, disiplin hükümleri, görev güvencesi, ücret sistemi ve sosyal hakları farklı olabilir.
Bu nedenle DMK Madde 4, kamu personel hukukunun en önemli maddelerinden biri olarak kabul edilmektedir. Kamu personelinin hukuki statüsüne ilişkin birçok uyuşmazlıkta öncelikle bu madde dikkate alınmaktadır.
4/A, 4/B ve 4/D Arasındaki Temel Farklar
- 4/A statüsündekiler devlet memurudur ve doğrudan 657 sayılı Kanun hükümlerine tabidir.
- 4/B statüsündekiler sözleşmeli personeldir ve çalışma esasları büyük ölçüde özel mevzuatla düzenlenmektedir.
- 4/D statüsündekiler işçi olup iş hukuku hükümlerine tabidir.
- Her statünün görev güvencesi, özlük hakları, disiplin rejimi ve çalışma koşulları farklıdır.
Danıştay Kararları
Danıştay 12. Dairesi, E.2018/1539, K.2020/2952, 24.09.2020
Bu kararda 4/B sözleşmeli personel bakımından, Sözleşmeli Personel Çalıştırılmasına İlişkin Esaslarda disiplin cezasına dair açık bir düzenleme bulunmadığı vurgulanmıştır. Danıştay, sözleşmeli personel yönünden doğrudan veya atıf yoluyla 657 sayılı Kanun disiplin hükümlerinin uygulanamayacağı değerlendirmesini yapmıştır.
Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, E.2023/5, K.2023/24, 03.05.2023
Kurul, 4/B statüsündeki personel hakkında uygulanacak disiplin rejimi bakımından açık mevzuat dayanağı aramıştır. Kararda, sözleşmeli personele disiplin cezası verileceğine ilişkin düzenleme veya 657 sayılı Kanun’a açık atıf bulunmadıkça disiplin cezası tesis edilemeyeceği belirtilmiştir.
Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, E.2022/25, K.2022/41, 20.06.2022
Kararda, daha önce 4/B sözleşmeli personel olarak çalışan ve sonradan 4/A memur kadrosuna atanan kişilerin, sözleşmeli statüde geçen hizmetleri değerlendirilmiştir. Danıştay, 4/B döneminde kişinin “memur” statüsünde olmamasını ve ilgili mevzuatta disiplin hükümleri bulunmamasını dikkate almıştır.
Sıkça Sorulan Sorular
657 sayılı Kanun’un 4. maddesi neyi düzenler?
Kamu personelinin hangi statüler altında istihdam edileceğini düzenler.
4/A ile 4/B arasındaki temel fark nedir?
4/A personeli memur statüsünde, 4/B personeli ise sözleşmeli personel statüsünde görev yapar.
4/D personeli hangi mevzuata tabidir?
4/D kapsamındaki sürekli işçiler esas olarak 4857 sayılı İş Kanunu hükümlerine tabidir.
