CMK Madde 7, görevli olmayan hâkim veya mahkeme tarafından gerçekleştirilen işlemlerin hukuki durumunu düzenlemektedir. Yenilenmesi mümkün olan işlemler hükümsüz sayılırken, tekrar edilmesi mümkün olmayan işlemler belirli şartlarla geçerliliğini koruyabilir.
Madde Metni
Görevli olmayan hâkim veya mahkemenin işlemleri
Madde 7 – (1) Yenilenmesi mümkün olmayanlar dışında, görevli olmayan hâkim veya mahkemece yapılan işlemler hükümsüzdür.
CMK Madde 7’nin Amacı Nedir?
CMK Madde 7’nin amacı, ceza muhakemesi işlemlerinin kanunen görevli hâkim veya mahkeme tarafından gerçekleştirilmesini güvence altına almaktır. Görev kuralları kamu düzenine ilişkin olduğundan görevli olmayan mahkemenin yaptığı işlemler kural olarak hukuki sonuç doğurmaz.
Yenilenmesi mümkün olmayan işlemlerin korunması ise maddi gerçeğin ortaya çıkarılmasını ve delillerin tamamen kaybolmasını önlemeyi amaçlar. Bu istisna, yalnızca işlemin tekrar edilmesinin fiilen veya hukuken mümkün olmadığı durumlarda uygulanabilir.
Görevli Olmayan Mahkemenin İşlemi Nedir?
Görevli olmayan mahkemenin işlemi, kanun gereğince başka bir ceza mahkemesinin görev alanına giren davada mevcut mahkemenin gerçekleştirdiği usul işlemleridir.
Örneğin asliye ceza mahkemesinin görev alanını aşan bir suç hakkında sanığın sorgusunu yapması, tanık dinlemesi, bilirkişi raporu alması veya hüküm kurması görevli olmayan mahkemenin işlemi olarak değerlendirilebilir.
Görevsizlik kararı verilmesi, mahkemenin yaptığı bütün işlemleri kendiliğinden geçerli hâle getirmez. İşlemlerin geçerliliği CMK Madde 7 kapsamında ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Hükümsüz İşlem Ne Demektir?
Hükümsüz işlem, ceza muhakemesinde geçerli bir hukuki sonuç doğurmayan ve görevli mahkeme tarafından esas alınamayan işlemdir. Yenilenmesi mümkünse işlem, görevli hâkim veya mahkeme tarafından yeniden gerçekleştirilmelidir.
Hükümsüzlüğün değerlendirilmesinde, işlemin niteliği ve tekrar edilme imkânı dikkate alınır. Yapılan her işlemin tek bir kararla topluca geçerli veya geçersiz sayılması yerine her işlem bakımından ayrı inceleme yapılmalıdır.
Yenilenmesi Mümkün İşlemler Nelerdir?
Yenilenmesi mümkün işlemler, görevli mahkeme tarafından aynı usul güvenceleri sağlanarak tekrar yapılabilecek işlemlerdir. İşlemin yeniden gerçekleştirilmesi maddi gerçeğe ulaşılmasını imkânsız veya aşırı derecede güç hâle getirmiyorsa yenilenebilir olduğu kabul edilebilir.
Yenilenebilir işlemlere şu örnekler verilebilir:
- Sanığın sorgusunun yeniden yapılması
- Ulaşılabilir tanığın tekrar dinlenmesi
- Tarafların beyanlarının yeniden alınması
- Bilirkişi incelemesinin yenilenmesi
- Koşulları değişmemiş yerde yeniden keşif yapılması
- Belge ve görüntülerin yeniden incelenmesi
- Duruşmada delillerin yeniden tartışılması
Bilirkişi incelemesi görevli olmayan mahkeme tarafından yaptırılmışsa görevli mahkeme yeni bir rapor alabilir veya mevcut rapordaki eksiklikleri giderebilir. Bilirkişi raporuna itiraz kapsamında ek rapor ya da yeni bilirkişi görevlendirilmesi talep edilebilir.
Yenilenmesi Mümkün Olmayan İşlemler Nelerdir?
Yenilenmesi mümkün olmayan işlemler, zamanın geçmesi, delilin kaybolması, kişinin ölmesi veya olay yerinin değişmesi gibi nedenlerle tekrar gerçekleştirilmesi fiilen imkânsız hâle gelen işlemlerdir.
Yenilenemeyen işlemlere somut olayın özelliklerine göre şu örnekler verilebilir:
- Sonradan ölen bir tanığın daha önce alınan tanık beyanı
- Değişmiş veya ortadan kalkmış olay yerinde yapılan keşif
- Bozulmuş ya da tüketilmiş delil üzerinde yapılan inceleme
- Tekrarı mümkün olmayan otopsi veya tıbbi inceleme
- Kaybolma tehlikesi bulunan delil üzerinde yapılan acil tespit
- Sonradan ulaşılamayan kişinin usulüne uygun alınmış beyanı
Tanık beyanının yenilenememesi, yalnızca tanığın başka yerde bulunması anlamına gelmez. Tanığın ölmesi, ağır hastalık nedeniyle dinlenememesi veya tüm araştırmalara rağmen kendisine ulaşılamaması gibi durumların somut biçimde ortaya konulması gerekir. Ceza muhakemesinde tanıkların hakları ve beyanlarının değerlendirilmesi için Ceza Muhakemesinde Tanıklık Kurumu hükümleri de dikkate alınmalıdır.
Yenilenemeyen Her İşlem Geçerli Sayılır mı?
Bir işlemin yenilenememesi, işlemin her durumda hukuka uygun ve geçerli olduğu anlamına gelmez. CMK Madde 7’deki istisna yalnızca işlemi gerçekleştiren mahkemenin görevli olmamasından kaynaklanan hükümsüzlükle ilgilidir.
İşlemde başka bir hukuka aykırılık bulunuyorsa, yenilenmesi mümkün olmasa bile işlem geçerli kabul edilmeyebilir. Savunma hakkının kısıtlanması, yasak yöntemle ifade alınması, gerekli hâkim kararının bulunmaması veya delilin hukuka aykırı elde edilmesi ayrıca değerlendirilmelidir.
Hükümsüz İşlem ile Hukuka Aykırı Delil Aynı mıdır?
Hükümsüz işlem ile hukuka aykırı delil, birbirinden farklı kavramlardır. Hükümsüzlük, işlemin görevli olmayan hâkim veya mahkeme tarafından yapılmasından; hukuka aykırı delil ise delilin kanunda öngörülen usullere aykırı şekilde elde edilmesinden kaynaklanabilir.
Hukuka aykırı deliller, hükme esas alınamaz. Arama kararı olmadan yapılan arama, yasak ifade alma yöntemleri veya savunma hakkı ihlal edilerek elde edilen beyanlar bu kapsamda değerlendirilebilir. Konuya ilişkin genel açıklamalar için CMK Madde 1 – Kanunun Kapsamı incelenebilir. Minar Hukuk ve Danışmanlık
Görevli Mahkeme Önceki İşlemleri Nasıl Değerlendirir?
Dosya görevli mahkemeye gönderildiğinde, önceki mahkemenin yaptığı işlemler tek tek incelenir. Görevli mahkeme, hangi işlemlerin yenilenebilir olduğunu ve hangilerinin tekrarının mümkün olmadığını gerekçeli biçimde değerlendirmelidir.
Yenilenebilir işlemler görevli mahkeme tarafından tekrarlanır. Yenilenmesi mümkün olmayan işlemler ise usulüne uygun gerçekleştirilmiş olmaları ve başka bir hukuka aykırılık taşımamaları şartıyla dosyada değerlendirilebilir.
Tanık Yeniden Dinlenmeli midir?
Tanık hâlen ulaşılabilir durumdaysa, görevli mahkeme tarafından yeniden dinlenmesi gerekir. Böylece mahkeme tanığın beyanını doğrudan gözlemleyebilir ve taraflar tanığa soru yöneltebilir.
Tanığın yeniden dinlenmesi mümkün değilse, önceki beyanın hangi şartlar altında alındığı incelenmelidir. Müdafinin hazır bulunup bulunmadığı, soru sorma imkânının sağlanıp sağlanmadığı ve mahkûmiyetin yalnızca bu beyana dayanıp dayanmadığı önemlidir.
Bilirkişi Raporu Yeniden Alınmalı mıdır?
Bilirkişi raporunun yenilenmesi mümkünse, görevli mahkeme yeni bilirkişi raporu alabilir. Özellikle raporun hükmün sonucunu doğrudan etkilediği durumlarda incelemenin görevli mahkeme denetiminde tekrarlanması önemlidir.
Mevcut raporun yeterli görülmesi, tarafların rapora itiraz ve uzman görüşü sunma haklarını ortadan kaldırmaz. Mahkeme, rapordaki eksiklikleri ek raporla giderebilir veya başka bir bilirkişi kurulu görevlendirebilir.
Görevsiz Mahkemenin Verdiği Hüküm Geçerli midir?
Görevli olmayan mahkeme tarafından kurulan hüküm, CMK Madde 7 kapsamında ciddi bir hukuka aykırılık taşır. Mahkemenin kanuna aykırı şekilde kendisini görevli görmesi, istinaf veya temyiz incelemesinde mutlak hukuka aykırılık nedeni oluşturabilir.
Kanun yolu mercii, görevsiz mahkemenin hükmünü kaldırabilir veya bozabilir. Dosya daha sonra kanunen görevli mahkemeye gönderilerek yargılama, geçerli işlemler dikkate alınmak suretiyle yeniden yürütülür.
İstinaf ve Temyiz Başvurusu
Görevli olmayan mahkemenin işlem ve hükmüne karşı, kararın niteliğine göre istinaf veya temyiz yoluna başvurulabilir. Başvuruda mahkemenin neden görevli olmadığı ve hangi işlemlerin yenilenmesi gerektiği somut şekilde açıklanmalıdır.
İstinaf başvurusunda, yalnızca mahkemenin görevsiz olduğu belirtilmemeli; görev kuralına aykırılığın yargılamayı ve hükmü nasıl etkilediği gösterilmelidir. Başvurunun hazırlanmasında İstinaf Dilekçesi Örneği yol gösterici olabilir. Ceza ve Hukuk Davası
Kesinleşmiş Kararda Görev Hatası
Görevli olmayan mahkemenin kararı kesinleşmişse, kararın hangi kanun yollarından geçtiği ve görev hatasının niteliği incelenmelidir. Her görev hatası aynı olağanüstü başvuru yolunu doğurmaz.
İstinaf veya temyiz incelemesinden geçmeden kesinleşen kararlarda, şartları varsa kanun yararına bozma gündeme gelebilir. Sonradan ortaya çıkan özel bir yenileme sebebi bulunması hâlinde ise yargılamanın yenilenmesi ayrıca değerlendirilebilir.
CMK Madde 5, 6 ve 7 Arasındaki Bağlantı
CMK Madde 5, işin mahkemenin görevini aşması veya görev alanı dışında kalması durumunda görevsizlik kararı verilmesini düzenler. CMK Madde 6, iddianamenin kabulünden sonra alt dereceli mahkemeye görevsizlik kararı verilmesini sınırlandırır.
CMK Madde 7 ise görevsizlik tespit edildiğinde, o zamana kadar görevli olmayan hâkim veya mahkeme tarafından yapılan işlemlerin hukuki sonucunu belirler. Bu üç madde, ceza yargılamasında görev kurallarının birbirini tamamlayan hükümleridir.
Sıkça Sorulan Sorular
Görevsiz mahkemenin bütün işlemleri geçersiz midir?
Hayır. Yenilenmesi mümkün olmayan işlemler, şartları varsa geçerliliğini koruyabilir.
Tanık yeniden dinlenmek zorunda mıdır?
Tanığa ulaşılabiliyorsa, görevli mahkeme tarafından yeniden dinlenmesi gerekir.
Bilirkişi raporu yeniden alınabilir mi?
Evet. Bilirkişi incelemesi yenilenebiliyorsa, yeni veya ek rapor alınabilir.
