CMK Madde 5, iddianamenin kabulünden sonra davanın mevcut mahkemenin görev alanını aştığının veya dışında kaldığının anlaşılması durumunda izlenecek usulü düzenlemektedir. Mahkeme, görevsizlik kararı vererek dosyayı kanunen görevli mahkemeye gönderir.
Madde Metni
Görevsizlik kararı verilmesi gereken hâl ve sonucu
Madde 5 – (1) İddianamenin kabulünden sonra; işin, davayı gören mahkemenin görevini aştığı veya dışında kaldığı anlaşılırsa, mahkeme bir kararla işi görevli mahkemeye gönderir.
(2) Adlî yargı içerisindeki mahkemeler bakımından verilen görevsizlik kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir.
CMK Madde 5’in Amacı Nedir?
CMK Madde 5’in amacı, ceza davasının kanunen görevli olmayan bir mahkemede görülmeye devam edilmesini önlemektir. Suçun hukuki niteliğinin yargılama sırasında değişmesi veya iddianamede hatalı belirlenmesi hâlinde görev konusu yeniden değerlendirilir.
Görevsizlik kararı, yargılamayı sona erdiren bir beraat veya mahkûmiyet kararı değildir. Kararla yalnızca mevcut mahkemenin davaya bakamayacağı ve yargılamanın başka bir mahkemede sürdürülmesi gerektiği belirlenir.
Görevsizlik Kararı Nedir?
Görevsizlik kararı, ceza davasına bakan mahkemenin suçun niteliği, kanuni cezanın üst sınırı veya özel görev hükümleri nedeniyle davaya bakmakla görevli olmadığını tespit etmesidir.
Mahkeme görevsizlik kararıyla, dosyayı görevli olduğunu değerlendirdiği mahkemeye gönderir. Dosyanın gönderildiği mahkeme, suçun niteliğine göre asliye ceza mahkemesi, ağır ceza mahkemesi veya özel görevli bir ceza mahkemesi olabilir.
Görevsizlik Kararı Hangi Aşamada Verilir?
CMK Madde 5, iddianamenin kabulünden sonraki kovuşturma evresinde uygulanır. İddianame henüz kabul edilmemişse teknik anlamda başlamış bir ceza davası bulunmadığından CMK Madde 5 kapsamında görevsizlik kararı verilmesi söz konusu olmaz.
Kovuşturma evresinde görev sorunu, duruşma hazırlığı sırasında, sanığın sorgusunda, deliller toplanırken veya hüküm aşamasına geçilmeden önce ortaya çıkabilir. Mahkeme, görevli olmadığını belirlediği anda gerekli kararı vermelidir.
Mahkemenin Görevini Aşan İş Nedir?
Mahkemenin görevini aşan iş, davaya bakan mahkemenin görev alanından daha üst dereceli veya özel görevli bir mahkemenin görev alanına giren suçları ifade eder.
Örneğin asliye ceza mahkemesinde hırsızlık suçundan açılan bir davada eylemin yağma suçu oluşturabileceğinin anlaşılması hâlinde ağır ceza mahkemesinin görevi gündeme gelebilir.
Benzer şekilde taksirle öldürme suçunda fiilin birden fazla kişinin ölümüne veya ölümle birlikte yaralanmaya neden olduğunun anlaşılması, kanuni cezanın üst sınırı nedeniyle görevli mahkemenin değişmesine yol açabilir. Bu durumda TCK Madde 85 taksirle öldürme hükümleri ve mahkemelerin görev kuralları birlikte değerlendirilir.
Mahkemenin Görev Alanı Dışında Kalan İş Nedir?
Görev alanı dışında kalan iş, suçun genel görevli mahkeme yerine kanunla özel olarak görevlendirilen başka bir mahkemede görülmesi gereken durumları kapsar.
Suça sürüklenen çocuklar hakkındaki davaların çocuk mahkemesinde veya çocuk ağır ceza mahkemesinde görülmesi gerekebilir. Fikrî ve sınai haklara ilişkin bazı suçlar ile icra ve iflas hukukundan doğan belirli suçlar bakımından da özel görev hükümleri uygulanabilir.
Görevsizlik Kararını Kim Talep Edebilir?
Görevsizlik kararı, Cumhuriyet savcısı, sanık, müdafi, katılan veya vekil tarafından talep edilebilir. Ancak görev kuralları kamu düzenine ilişkin olduğundan mahkeme, tarafların talebi bulunmasa bile görev konusunu kendiliğinden inceleyebilir.
Sanık veya müdafinin görev itirazında bulunmaması, görevsiz mahkemenin davaya bakmaya devam edebileceği anlamına gelmez. Tarafların anlaşmasıyla görevli mahkeme değiştirilemez.
Görevsizlik Kararında Neler Bulunmalıdır?
Görevsizlik kararında, mevcut mahkemenin neden görevli olmadığı, suçun hangi hukuki nitelendirme kapsamında değerlendirildiği ve dosyanın hangi görevli mahkemeye gönderileceği açıkça gösterilmelidir.
Kararın gerekçesi, yalnızca “mahkememiz görevsizdir” şeklindeki soyut bir ifadeden oluşmamalıdır. Suçun unsurları, uygulanması muhtemel kanun maddesi, öngörülen ceza ve ilgili görev hükümleri açıklanmalıdır.
Suçun Hukuki Niteliği Değişirse Ne Olur?
Mahkeme, savcılığın hukuki nitelendirmesiyle bağlı değildir. İddianamede gösterilen olaylar değiştirilmeksizin fiilin başka bir suçu oluşturduğu değerlendirilebilir.
Yeni hukuki nitelendirme, daha üst görevli bir mahkemenin görev alanına giriyorsa görevsizlik kararı verilmesi gerekir. Bununla birlikte sanığa değişen suç vasfına karşı ek savunma hakkı tanınması da zorunludur.
Alt Dereceli Mahkemeye Görevsizlik Kararı Verilebilir mi?
CMK Madde 6 uyarınca, iddianamenin kabulünden sonra yargılamanın alt dereceli bir mahkemeye ait olduğu gerekçesiyle görevsizlik kararı verilemez.
Örneğin ağır ceza mahkemesinde görülmeye başlanan bir davada suçun sonradan asliye ceza mahkemesinin görev alanında kaldığı değerlendirilirse dosya bu gerekçeyle asliye ceza mahkemesine gönderilemez. Ağır ceza mahkemesi yargılamaya devam ederek karar verir.
Alt dereceli mahkemeden üst dereceli mahkemeye gönderme bakımından ise bu yasak uygulanmaz. Asliye ceza mahkemesi, işin ağır ceza mahkemesinin görev alanına girdiğini belirlerse görevsizlik kararı verebilir.
Görevsizlik Kararına İtiraz Edilebilir mi?
Adli yargı içerisindeki görevsizlik kararlarına karşı itiraz kanun yoluna başvurulabilir. İtirazda suçun hukuki niteliği, kanuni cezanın üst sınırı ve ilgili mahkemelerin görev alanları açıklanmalıdır.
İtiraz süresi, kararın ilgili kişi tarafından öğrenilmesi veya tebliğ edilmesinden itibaren kanunda belirtilen süreye tabidir. Başvuru, görevsizlik kararını veren mahkemeye sunulacak dilekçe veya zabıt kâtibine yapılacak beyanla gerçekleştirilebilir.
İtiraz Edilmesi Dosyanın Gönderilmesini Durdurur mu?
Görevsizlik kararına süresinde itiraz edilmesi, karar kesinleşinceye kadar dosyanın gönderilme sürecini etkileyebilir. İtiraz öncelikle kararı veren mahkeme tarafından değerlendirilir.
Mahkeme itirazı yerinde görmezse, dosyayı incelemeye yetkili itiraz merciine gönderir. İtiraz merciinin vereceği karar doğrultusunda dosya mevcut mahkemede kalabilir veya görevli olduğu belirlenen mahkemeye gönderilebilir.
Dosya Görevli Mahkemeye Gönderilince Ne Olur?
Görevsizlik kararı kesinleştikten sonra, dosya görevli olduğu belirtilen mahkemeye gönderilir. Görevli mahkeme dosyayı kendi esasına kaydederek kovuşturma işlemlerine devam eder.
Görevli mahkeme, önceki mahkemenin yaptığı işlemleri değerlendirir ve yenilenmesi gereken işlemleri tekrar gerçekleştirir. Sanığın sorgusu, tanıkların dinlenmesi veya bilirkişi incelemesi gibi işlemlerin yeniden yapılması gerekebilir.
Görevsiz Mahkemenin İşlemleri Geçerli midir?
CMK Madde 7 uyarınca, yenilenmesi mümkün olmayan işlemler dışında görevsiz hâkim veya mahkeme tarafından yapılan işlemler hükümsüzdür.
Yenilenmesi mümkün olmayan işlemler, görevli mahkeme tarafından geçerli kabul edilebilir. Örneğin daha sonra dinlenmesi mümkün olmayan bir tanığın önceki beyanı, somut olayın şartlarına göre dosyada değerlendirilebilir.
Gönderilen Mahkeme de Görevsizlik Kararı Verirse Ne Olur?
Dosyanın gönderildiği mahkemenin de görevsizlik kararı vermesi, olumsuz görev uyuşmazlığına neden olabilir. Bu durumda mahkemelerin hiçbiri davaya bakmayı kabul etmemektedir.
Olumsuz görev uyuşmazlığında, görevli mahkemeyi uyuşmazlığa taraf mahkemelerin ortak yüksek görevli mahkemesi belirler. Belirlenen mahkeme dosyayı ele alarak yargılamaya devam eder.
Görevsiz Mahkemenin Verdiği Hüküm Bozulur mu?
Görevsiz mahkemenin yargılamaya devam ederek hüküm kurması, istinaf veya temyiz incelemesinde hukuka aykırılık nedeni oluşturabilir. Kararın kaldırılması veya bozulması, görev hatasının niteliğine ve yargılama üzerindeki etkisine göre değerlendirilir.
Görev hatası bulunan karar kesinleşmişse, kararın hangi kanun yollarından geçtiği incelenmelidir. Olağan kanun yollarından geçmeden kesinleşen açıkça hukuka aykırı kararlarda şartları oluşmuşsa kanun yararına bozma gündeme gelebilir.
Görev ile Yetki Arasındaki Fark
Görev, davaya hangi tür ceza mahkemesinin bakacağını belirler. Yetki ise görevli mahkemelerden hangisinin coğrafi olarak davaya bakacağını gösterir.
Örneğin davanın ağır ceza mahkemesinde görülmesi görev, hangi il veya ilçedeki ağır ceza mahkemesinde görülmesi gerektiği ise yetki konusudur. Görevsizlik ile yetkisizlik kararları farklı hukuki kurallara tabidir.
Sıkça Sorulan Sorular
CMK Madde 5 neyi düzenler?
CMK Madde 5, görevsizlik kararı verilmesini ve dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesini düzenler.
Görevsizlik kararını kim verir?
Davaya bakan mahkeme, görevli olmadığını belirlediğinde görevsizlik kararı verir.
Görevsizlik kararına itiraz edilebilir mi?
Evet. Adli yargıdaki görevsizlik kararlarına karşı itiraz edilebilir.
