CMK Madde 4, ceza mahkemesinin görevli olup olmadığını kovuşturmanın her aşamasında kendiliğinden inceleyebileceğini ve mahkemeler arasındaki görev uyuşmazlığının nasıl çözüleceğini düzenlemektedir. Hüküm, ceza davasının kanunen görevli mahkemede görülmesini güvence altına almaktadır.
Madde Metni
Re’sen görev kararı ve görevde uyuşmazlık
Madde 4 – (1) Davaya bakan mahkeme, görevli olup olmadığına kovuşturma evresinin her aşamasında re’sen karar verebilir. 6’ncı madde hükmü saklıdır.
(2) Görev konusunda mahkemeler arasında uyuşmazlık çıktığında, görevli mahkemeyi ortak yüksek görevli mahkeme belirler.
CMK Madde 4’ün Amacı Nedir?
CMK Madde 4’ün amacı, ceza davasının kanunen görevli olmayan bir mahkemede görülmesini önlemektir. Mahkemenin görevi, tarafların anlaşmasıyla veya idari bir kararla değil, yalnızca kanunla belirlenebilir.
Görev kurallarının kendiliğinden incelenmesi, ceza hukuku yargılamasında kanuni hâkim güvencesinin korunmasını sağlar. Böylece sanığın, suçun işlenmesinden sonra oluşturulan veya görev alanı sonradan değiştirilen bir mahkeme önüne çıkarılması engellenir.
Re’sen Görev Kararı Nedir?
Re’sen görev kararı, mahkemenin taraflardan herhangi bir talep veya itiraz gelmesini beklemeden görevli olup olmadığını kendiliğinden incelemesidir. Cumhuriyet savcısı, sanık, müdafi, katılan veya vekil görev itirazında bulunmasa bile mahkeme bu incelemeyi yapmak zorundadır.
Mahkemenin re’sen inceleme yetkisi, kovuşturma evresinin her aşamasında kullanılabilir. Görev sorunu duruşma hazırlığı sırasında, deliller toplanırken veya hüküm verilmeden önce ortaya çıkabilir.
Görev Kuralları Neden Kamu Düzenindendir?
Görev kuralları kamu düzenine ilişkindir. Çünkü görevli mahkemenin belirlenmesi yalnızca tarafların menfaatini değil, yargı teşkilatının kanuna uygun çalışmasını ve adil yargılanma hakkını ilgilendirir.
Tarafların açık veya örtülü kabulü, görevsiz bir mahkemeyi görevli hâle getirmez. Sanık ve müdafi görev itirazında bulunmasa veya davanın mevcut mahkemede görülmesini kabul etse bile mahkeme, görev konusunu kendiliğinden değerlendirmelidir.
Mahkeme Görevli Olmadığını Tespit Ederse Ne Olur?
Mahkeme görevli olmadığını tespit ederse, kural olarak görevsizlik kararı vererek dosyayı görevli mahkemeye gönderir. Görevsizlik kararında dosyanın hangi mahkemenin görev alanına girdiği açıkça gösterilmelidir.
Adli yargı içerisindeki görevsizlik kararlarına karşı itiraz yoluna başvurulabilir. İtiraz üzerine ilgili merci, görevsizlik kararının hukuka uygun olup olmadığını inceleyerek karar verir.
Üst Dereceli Mahkemeye Gönderme Kararı
Davanın mahkemenin görevini aştığının anlaşılması hâlinde dosya daha üst görevli mahkemeye gönderilir. Örneğin asliye ceza mahkemesinde görülmekte olan davadaki eylemin yağma suçunu oluşturabileceğinin anlaşılması durumunda ağır ceza mahkemesinin görev alanı gündeme gelebilir.
Ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren bir suçun asliye ceza mahkemesinde görülmeye devam edilmesi, görev kurallarına aykırılık oluşturabilir. Bu durumda mahkeme görevsizlik kararı vererek dosyayı görevli ağır ceza mahkemesine göndermelidir.
Alt Dereceli Mahkeme Gerekçesiyle Görevsizlik Kararı
CMK Madde 6, CMK Madde 4’teki re’sen inceleme yetkisine önemli bir sınırlama getirmektedir. İddianamenin kabulünden sonra davanın alt dereceli bir mahkemenin görev alanında kaldığı gerekçesiyle görevsizlik kararı verilemez.
Ağır ceza mahkemesinde başlayan bir davada, fiilin sonradan asliye ceza mahkemesinin görev alanında kalan bir suçu oluşturduğu değerlendirilse bile dosya bu nedenle alt dereceli mahkemeye gönderilemez. Ağır ceza mahkemesi yargılamaya devam ederek hüküm kurar.
Alt dereceli mahkemeden üst dereceli mahkemeye gönderme bakımından ise aynı yasak bulunmamaktadır. Suçun üst görevli mahkemenin görev alanına girdiği anlaşılırsa görevsizlik kararı verilebilir.
Görev Uyuşmazlığı Nedir?
Görev uyuşmazlığı, iki veya daha fazla mahkeme arasında davaya hangi mahkemenin bakacağı konusunda anlaşmazlık çıkmasıdır. Uyuşmazlık olumlu veya olumsuz biçimde ortaya çıkabilir.
Olumlu görev uyuşmazlığı, birden fazla mahkemenin aynı davada kendisini görevli kabul etmesidir. Olumsuz görev uyuşmazlığı ise mahkemelerin karşılıklı olarak görevsizlik kararı vermesi ve hiçbirinin davaya bakmayı kabul etmemesidir.
Olumsuz Görev Uyuşmazlığı Nasıl Ortaya Çıkar?
Olumsuz görev uyuşmazlığı, ilk mahkemenin görevsizlik kararı vererek dosyayı başka bir mahkemeye göndermesi ve dosyanın gönderildiği mahkemenin de kendisini görevli görmemesi hâlinde ortaya çıkar.
Karşılıklı görevsizlik kararları, dosyanın mahkemeler arasında sürekli gönderilmesine neden olabileceğinden uyuşmazlığın üst bir yargı merciince kesin olarak çözülmesi gerekir. CMK Madde 4, bu görevi ortak yüksek görevli mahkemeye vermektedir.
Ortak Yüksek Görevli Mahkeme Nedir?
Ortak yüksek görevli mahkeme, görev uyuşmazlığı yaşayan mahkemelerin yargısal olarak bağlı bulunduğu ortak üst mercidir. Bu merci, uyuşmazlığa konu suçun niteliğini ve mahkemelerin kanuni görev alanlarını inceleyerek davaya hangi mahkemenin bakacağını belirler.
Ortak yüksek görevli mahkemenin belirlenmesi, uyuşmazlığa taraf mahkemelerin derecesine ve yargı çevresine göre değişebilir. Verilen merci tayini kararı üzerine dosya görevli olduğu belirlenen mahkemeye gönderilir ve yargılama bu mahkemede devam eder.
Görev Uyuşmazlığı ile Yargı Yolu Uyuşmazlığı Aynı mıdır?
Görev uyuşmazlığı, aynı yargı kolunda bulunan ceza mahkemeleri arasında ortaya çıkar. Örneğin asliye ceza mahkemesi ile ağır ceza mahkemesi arasındaki görev tartışması CMK Madde 4 kapsamında değerlendirilir.
Yargı yolu uyuşmazlığı ise adli, idari veya diğer yargı kolları arasında ortaya çıkan uyuşmazlıktır. Bu uyuşmazlıkların çözümü CMK Madde 4’teki ortak yüksek görevli mahkemeye değil, şartları oluştuğunda Uyuşmazlık Mahkemesine aittir.
Görevsiz Mahkemenin Yaptığı İşlemler Geçerli midir?
Görevsiz hâkim veya mahkeme tarafından yapılan işlemler, yenilenmesi mümkün olmayan işlemler dışında hükümsüzdür. Bu nedenle görevli mahkeme, görevsiz mahkeme tarafından gerçekleştirilen işlemleri dosyanın özelliklerine göre yeniden yapabilir.
Yenilenmesi mümkün olmayan işlemler, sırf görevsiz mahkeme tarafından gerçekleştirildiği gerekçesiyle geçersiz sayılmaz. Tanığın daha sonra ölmesi nedeniyle yeniden dinlenememesi gibi durumlarda önceki işlemin korunması gündeme gelebilir.
Görev Hatası Kararın Bozulmasına Neden Olur mu?
Görevsiz mahkemenin hüküm kurması, istinaf veya temyiz incelemesinde hukuka aykırılık nedeni oluşturabilir. Görev kuralına aykırılığın kararın sonucuna etkisi, dosyanın niteliğine ve yapılan işlemlere göre değerlendirilir.
Kesinleşmiş bir mahkeme kararında açık görev hatası bulunması ve kararın olağan kanun yollarından geçmeden kesinleşmesi durumunda şartları varsa kanun yararına bozma gündeme gelebilir. Ancak başvuru yolu, kararın kesinleşme şekline göre belirlenmelidir.
Görev İtirazı Ne Zaman Yapılır?
Görev itirazı, kovuşturma evresinin herhangi bir aşamasında ileri sürülebilir. Görev kuralları kamu düzenine ilişkin olduğundan yetki itirazında olduğu gibi belirli bir ilk süre içinde ileri sürülmesi zorunlu değildir.
Görev itirazının erken yapılması, dosyanın yanlış mahkemede uzun süre görülmesini önleyebilir. Bununla birlikte mahkemenin görev konusunu kendiliğinden inceleme yükümlülüğü devam eder.
Sıkça Sorulan Sorular
CMK Madde 4 neyi düzenler?
CMK Madde 4, mahkemenin görevini kendiliğinden incelemesini ve görev uyuşmazlığının çözümünü düzenler.
Mahkeme görev konusunu kendiliğinden inceler mi?
Evet. Mahkeme, kovuşturmanın her aşamasında görevli olup olmadığını re’sen inceleyebilir.
Görev uyuşmazlığını hangi mahkeme çözer?
Görev uyuşmazlığını, mahkemelerin ortak yüksek görevli mahkemesi çözer.
