CMK Madde 3, ceza davalarına bakacak mahkemelerin görevlerinin yalnızca kanunla belirlenebileceğini düzenlemektedir. Bu hüküm, kişinin hangi mahkemede yargılanacağını önceden bilmesini sağlayarak kanuni hâkim güvencesini ve adil yargılanma hakkını korumaktadır.
Madde Metni
Madde 3 – (1) Mahkemelerin görevleri kanunla belirlenir.
CMK Madde 3’ün Amacı Nedir?
CMK Madde 3’ün amacı, ceza davalarının hangi tür mahkemede görüleceğinin idari kararlarla veya kişiye özel uygulamalarla belirlenmesini önlemektir. Mahkemelerin kuruluşu, görev alanı ve bakabileceği davalar ancak kanunla düzenlenebilir.
Görev kuralları, ceza mahkemeleri arasındaki iş bölümünün temelini oluşturur. Bir ceza davasının asliye ceza mahkemesinde, ağır ceza mahkemesinde veya özel görevli bir ceza mahkemesinde görülmesi, ilgili kanunlarda yer alan düzenlemelere göre belirlenir.
Ceza Muhakemesinde Görev Nedir?
Ceza muhakemesinde görev, bir suç nedeniyle açılan kamu davasına hangi tür mahkemenin bakacağını ifade eder. Görev belirlenirken suçun hukuki niteliği, kanunda öngörülen cezanın türü ve üst sınırı ile özel kanunlarda bulunan düzenlemeler dikkate alınır.
Görevli mahkeme, savcılık tarafından iddianamede gösterilen suç adıyla kesin olarak bağlı değildir. Mahkeme, iddianamede anlatılan olayları ve uygulanması talep edilen kanun maddelerini değerlendirerek görevli olup olmadığını kendiliğinden inceleyebilir.
Ceza Mahkemelerinin Görevi Nasıl Belirlenir?
Ceza mahkemelerinin görevi belirlenirken öncelikle ilgili suçun özel bir mahkemeye bırakılıp bırakılmadığı incelenir. Özel bir görev düzenlemesi bulunmuyorsa suç için kanunda öngörülen cezanın türü ve üst sınırı esas alınır.
Ağırlaştırıcı veya hafifletici nedenler, görevli mahkemenin belirlenmesi sırasında kural olarak dikkate alınmaz. Görev incelemesi, suçun kanuni düzenlemesinde bulunan temel cezanın üst sınırı üzerinden gerçekleştirilir.
Suçun nitelikli hâli, kanunda bağımsız ve daha ağır bir ceza öngören düzenleme niteliğindeyse görev değerlendirmesini etkileyebilir. Ancak haksız tahrik, teşebbüs, yaş küçüklüğü, takdiri indirim veya etkin pişmanlık gibi somut olayda cezada indirim sağlayabilecek nedenler görev belirlenirken esas alınmaz.
Asliye Ceza Mahkemesinin Görevi
Asliye ceza mahkemesi, kanunların ayrıca başka bir mahkemeyi görevlendirmediği ceza davalarına bakmakla görevlidir. Ağır ceza mahkemesinin veya özel görevli bir ceza mahkemesinin görev alanına girmeyen suçlara ilişkin yargılamalar kural olarak asliye ceza mahkemesinde yapılır.
Asliye ceza mahkemesinin görevi belirlenirken yalnızca suçun uygulamada verilebilecek muhtemel cezasına bakılmaz. Suçun kanuni niteliği, cezanın üst sınırı ve özel görev hükümleri birlikte değerlendirilir.
Ağır Ceza Mahkemesinin Görevi
Ağır ceza mahkemesi, kanunda açıkça sayılan suçlar ile ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis veya kanunda belirtilen sınırın üzerinde hapis cezasını gerektiren suçlara ilişkin davalara bakar.
Ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren suçlar yalnızca cezanın miktarına göre belirlenmez. Yağma, irtikâp ve nitelikli dolandırıcılık gibi bazı suçlar, ilgili kanuni düzenleme nedeniyle ağır ceza mahkemesinde görülebilir.
Somut olayda cezanın indirilme ihtimali, davanın asliye ceza mahkemesinde görülmesini gerektirmez. Görevli mahkeme, yargılama sonunda verilebilecek cezaya göre değil, suç için kanunda öngörülen ceza ve özel görev kurallarına göre belirlenir.
Özel Görevli Ceza Mahkemeleri
Özel görevli ceza mahkemeleri, belirli kişiler veya belirli suç türleri bakımından görev yapan mahkemelerdir. Çocuk mahkemeleri, çocuk ağır ceza mahkemeleri, fikrî ve sınai haklar ceza mahkemeleri ile icra ceza mahkemeleri bu kapsamda değerlendirilebilir.
Çocuklar hakkında açılan ceza davalarında, suça sürüklenen çocuğun yaşı ve isnat edilen suçun niteliği dikkate alınarak çocuk mahkemesi veya çocuk ağır ceza mahkemesi görevli olabilir. Özel kanunla kurulan bir mahkemenin görev alanına giren uyuşmazlıklarda genel görevli mahkemede yargılama yapılamaz.
Sulh Ceza Hâkimliğinin Görevi
Sulh ceza hâkimliği, ceza davalarında esas hakkında yargılama yapan bir mahkeme değildir. Soruşturma evresinde hâkim tarafından verilmesi gereken kararları almak, Cumhuriyet savcısının bazı taleplerini değerlendirmek ve kanunda belirtilen itirazları incelemekle görevlidir.
Tutuklama, adli kontrol, arama, elkoyma ve iletişimin denetlenmesi gibi koruma tedbirleri bakımından sulh ceza hâkimliği görev yapabilir. Kamu davası açıldıktan sonraki yargılama ise suçun niteliğine göre asliye ceza, ağır ceza veya özel görevli ceza mahkemesinde yürütülür.
Görev ile Yetki Arasındaki Fark Nedir?
Görev, davaya hangi tür mahkemenin bakacağını; yetki ise görevli mahkemelerden hangisinin coğrafi olarak davaya bakacağını belirler. Örneğin davanın ağır ceza mahkemesinde görülmesi görev, hangi ildeki ağır ceza mahkemesinde görülmesi gerektiği ise yetki konusudur.
Görev kuralları ile yetki kuralları aynı hukuki kavramlar değildir. Görev, mahkemenin türüne ve kanuni görev alanına; yetki ise suçun işlendiği yer, şüpheli veya sanığın bulunduğu yer ve kanunda belirtilen diğer coğrafi bağlantılara göre belirlenir.
Mahkeme Görevli Olup Olmadığını Kendiliğinden İnceler mi?
Mahkeme, görevli olup olmadığını kovuşturma evresinde kendiliğinden inceleyebilir. Tarafların görev itirazında bulunmamış olması, mahkemenin görev konusunu değerlendirmesine engel değildir.
Görev kuralları kamu düzenine ilişkindir. Bu nedenle Cumhuriyet savcısı, sanık, müdafi, katılan veya vekil görev itirazında bulunabileceği gibi mahkeme de dosyanın görev alanı dışında kaldığını kendiliğinden tespit edebilir.
Görevsizlik Kararı Nedir?
Görevsizlik kararı, davaya bakan mahkemenin işin kendi görev alanını aştığını veya görev alanının dışında kaldığını tespit etmesi üzerine dosyayı görevli mahkemeye göndermesidir.
Görevsizlik kararı verildiğinde, dosya kararda belirtilen görevli mahkemeye gönderilir. Adli yargı içerisindeki ceza mahkemelerinin verdiği görevsizlik kararlarına karşı itiraz kanun yoluna başvurulabilir.
Alt Dereceli Mahkeme Gerekçesiyle Görevsizlik Kararı Verilebilir mi?
CMK Madde 6 uyarınca, iddianamenin kabulünden sonra yargılamanın alt dereceli bir mahkemeye ait olduğu gerekçesiyle görevsizlik kararı verilemez. Bu düzenleme, yargılamanın gereksiz yere uzamasını ve dosyanın mahkemeler arasında gönderilmesini önlemeyi amaçlar.
Davanın daha üst görevli bir mahkemeye ait olduğunun anlaşılması hâlinde ise görevsizlik kararı verilerek dosya görevli mahkemeye gönderilebilir. Dolayısıyla alt dereceli ve üst dereceli mahkeme yönünden farklı kurallar uygulanmaktadır.
Görev Uyuşmazlığı Nasıl Çözülür?
Görev uyuşmazlığı, iki mahkemenin de kendisini görevli görmesi veya her iki mahkemenin görevsizlik kararı vermesi sonucunda ortaya çıkabilir. Mahkemelerin ikisinin de görevsiz olduğunu belirtmesi olumsuz; ikisinin de görevli olduğunu kabul etmesi ise olumlu görev uyuşmazlığıdır.
Görevli mahkemenin belirlenmesi, uyuşmazlığa taraf mahkemelerin ortak yüksek görevli mahkemesi tarafından gerçekleştirilir. Belirlenen mahkeme dosyayı inceleyerek ceza yargılamasına devam eder.
Görevsiz Mahkemenin Yaptığı İşlemler Geçerli midir?
Görevsiz hâkim veya mahkeme tarafından yapılan işlemler, kanunda belirtilen istisnalar dışında hükümsüz olabilir. Ancak yenilenmesi mümkün olmayan işlemler geçerliliğini koruyabilir.
Görevsizlik kararından önce toplanan delillerin durumu, işlemin niteliğine ve yeniden gerçekleştirilip gerçekleştirilemeyeceğine göre değerlendirilir. Yenilenmesi mümkün olan işlemler görevli mahkeme tarafından tekrar yapılabilir.
Görev Kuralına Aykırılık Kanun Yolunda İncelenir mi?
Görev kuralına aykırılık, istinaf veya temyiz incelemesinde ileri sürülebilir. Görevsiz mahkemenin yargılamaya devam ederek hüküm kurması, kararın kaldırılması veya bozulması sonucunu doğurabilir.
Görev itirazının, yargılamanın mümkün olan en erken aşamasında ileri sürülmesi önemlidir. Bununla birlikte görev kurallarının kamu düzenine ilişkin olması nedeniyle mahkeme, tarafların talebi bulunmasa dahi görev konusunu değerlendirebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
CMK Madde 3 neyi düzenler?
CMK Madde 3, ceza mahkemelerinin görevlerinin yalnızca kanunla belirlenebileceğini düzenler.
Görev ile yetki aynı şey midir?
Hayır. Görev mahkeme türünü, yetki ise davanın görüleceği coğrafi yeri belirler.
Görevli mahkeme nasıl belirlenir?
Görevli mahkeme, suçun niteliği, kanuni cezanın üst sınırı ve özel görev hükümlerine göre belirlenir.
