CMK Madde 18 yetkisizlik iddiası, ceza davasının yer bakımından yetkisiz bir mahkemede açıldığını düşünen sanığın bu durumu ne zaman ve nasıl ileri sürebileceğini düzenler. Yetkisizlik iddiasının sanığın sorgusundan önce bildirilmesi gerekir; kanunda belirtilen aşamadan sonra mahkeme de kendiliğinden yetkisizlik kararı veremez.
Madde Metni
Madde 18 –
(1) Sanık, yetkisizlik iddiasını, ilk derece mahkemelerinde duruşmada sorgusundan, bölge adliye mahkemelerinde incelemenin başlamasından ve duruşmalı işlerde inceleme raporunun okunmasından önce bildirir.
(2) Yetkisizlik iddiasına ilişkin karar, ilk derece mahkemelerinde sanığın sorgusundan önce, bölge adliye mahkemelerinde duruşmasız işlerde incelemenin hemen başlangıcında, duruşmalı işlerde inceleme raporu okunmadan önce verilir. Bu aşamalardan sonra yetkisizlik iddiasında bulunulamayacağı gibi mahkemeler de bu hususta re’sen karar veremez.
(3) Yetkisizlik kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir.
CMK Madde 18’in Amacı Nedir?
CMK Madde 18’in amacı, yer bakımından yetki tartışmasının yargılamanın başında çözümlenmesini sağlamaktır. Yetki iddiasının yargılamanın ilerleyen aşamalarında ileri sürülmesi, tamamlanan işlemlerin tekrarlanmasına ve davanın gereksiz yere uzamasına neden olabilir.
Bu nedenle yetkisizlik iddiası belirli bir süreyle sınırlandırılmıştır. Sanık, mahkemenin yer bakımından yetkisiz olduğunu duruşmadaki sorgusundan önce bildirmelidir.
Yetkisizlik İddiası Nedir?
Yetkisizlik iddiası, ceza davasına bakan mahkemenin coğrafi olarak bu davayı görmeye yetkili olmadığının ileri sürülmesidir.
Örneğin suçun İzmir’de işlendiği ve özel bir yetki kuralı bulunmadığı hâlde davanın Manisa’da açılması durumunda sanık, Manisa mahkemesinin yer bakımından yetkisiz olduğunu ileri sürebilir.
Yetkisizlik iddiası mahkemenin türüne değil, bulunduğu yere ilişkindir. Davaya asliye ceza veya ağır ceza mahkemesinin bakması görev; davanın İzmir veya Manisa’da görülmesi ise yetki konusudur.
Yetkisizlik İddiasını Kim İleri Sürebilir?
CMK Madde 18, yetkisizlik iddiasını ileri sürme hakkını sanığa tanımaktadır. Sanığın müdafisi de sanık adına yetkisizlik talebinde bulunabilir.
Şüpheli hakkında henüz kamu davası açılmamışsa, CMK Madde 18’deki sanığın sorgusundan önce bildirim kuralı doğrudan uygulanmaz. Soruşturma aşamasındaki Cumhuriyet başsavcılıkları arasındaki yetki sorunları, soruşturma yetkisine ilişkin diğer CMK hükümlerine göre çözümlenir.
Mağdur, müşteki veya katılanın CMK Madde 18 kapsamında sanıkla aynı nitelikte bağımsız bir yetkisizlik iddiası hakkı düzenlenmemiştir. Ancak bu kişiler yetki konusundaki görüşlerini mahkemeye veya Cumhuriyet savcısına bildirebilir.
Yetkisizlik İddiası Ne Zaman Yapılmalıdır?
İlk derece ceza mahkemesinde yetkisizlik iddiası, sanığın duruşmadaki sorgusundan önce ileri sürülmelidir. Yetkisizlik dilekçesi duruşmadan önce sunulabileceği gibi en geç sorguya geçilmeden önce sözlü olarak da bildirilebilir.
Sanığın kimlik bilgilerinin tespit edilmesi ile suçlamaya ilişkin sorgusunun yapılması aynı işlem değildir. Buna rağmen süre kaybı yaşanmaması için yetkisizlik talebinin duruşmadan önce yazılı dilekçeyle sunulması daha güvenli olabilir.
Sanığın sorgusuna başlandıktan veya sorgusu tamamlandıktan sonra yapılan yetkisizlik iddiası süresinde kabul edilmez.
Yetkisizlik İddiası Dilekçeyle Yapılabilir mi?
Yetkisizlik iddiası yazılı dilekçeyle ileri sürülebilir. Dilekçede davaya bakan mahkemenin neden yetkisiz olduğu ve hangi mahkemenin yetkili kabul edilmesi gerektiği açıklanmalıdır.
Yetkisizlik dilekçesinde şu bilgilere yer verilebilir:
- Davaya bakan mahkemenin adı
- Dosyanın esas numarası
- Sanık ve müdafi bilgileri
- Suçun işlendiği yer
- Yetki iddiasının hukuki dayanağı
- Yetkili olduğu düşünülen mahkeme
- Talebi destekleyen belgeler
- Dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesi talebi
Yetkisizlik iddiasının yalnızca genel ifadelerle ileri sürülmesi yeterli olmayabilir. Suç yeri, yakalanma yeri, yerleşim yeri veya özel yetki kuralı somutlaştırılmalıdır.
Duruşmada Sözlü Yetkisizlik İddiası
Sanık veya müdafi, yetkisizlik iddiasını duruşmada sözlü olarak da bildirebilir. Sözlü beyanın duruşma tutanağına eksiksiz geçirilmesi gerekir.
Sanığın sorgusuna geçilmeden önce:
“Mahkemenizin yer bakımından yetkisiz olması nedeniyle yetkisizlik kararı verilerek dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesini talep ediyoruz.”
şeklinde beyanda bulunulabilir.
Sözlü yetkisizlik talebinde, yetkisizliğin gerekçesi ile yetkili olduğu düşünülen mahkemenin belirtilmesi başvurunun değerlendirilmesini kolaylaştırır.
Mahkeme Yetkiyi Kendiliğinden İnceleyebilir mi?
Mahkeme, kanunda belirtilen aşamaya kadar yer bakımından yetkisini kendiliğinden inceleyebilir. İlk derece mahkemesinde bu inceleme ve yetkisizlik kararı sanığın sorgusundan önce gerçekleştirilmelidir.
Sanığın sorgusundan sonra mahkeme kendiliğinden yetkisizlik kararı veremez. Aynı şekilde sanık da bu aşamadan sonra yetkisizlik iddiasında bulunamaz.
Bu düzenleme, yer bakımından yetkinin belirli aşamadan sonra kesinleşmesini ve yargılamanın aynı mahkemede devam etmesini sağlar.
Mahkeme Yetkisizlik İddiasını Ne Zaman Karara Bağlar?
İlk derece mahkemesi, yetkisizlik iddiasına ilişkin kararını sanığın sorgusundan önce vermelidir. Mahkeme önce yetki itirazını değerlendirir; talebi reddederse sanığın sorgusuna ve yargılamaya devam eder.
Yetkisizlik talebinin sanığın sorgusundan sonraya bırakılması, CMK Madde 18’deki zaman sınırlamasına aykırılık oluşturabilir. Bu nedenle mahkeme talep hakkında öncelikle karar vermelidir.
Birden Fazla Sanık Bulunması
Birden fazla sanığın bulunduğu ceza davasında, her sanık yetkisizlik iddiasını kendi sorgusundan önce ileri sürebilir. Ancak yetki, dosyanın tamamını ve diğer sanıkları etkileyebileceği için mahkeme suçlar ve sanıklar arasındaki bağlantıyı birlikte değerlendirir.
Sanıklardan birinin yetkisizlik talebinde bulunması, diğer sanıkların bu talebi kabul ettiği anlamına gelmez. Buna karşılık mahkemenin dosyanın bütünü hakkında verdiği yetkisizlik kararı diğer sanıkların yargılamasını da etkileyebilir.
Bölge Adliye Mahkemesinde Yetkisizlik İddiası
Bölge adliye mahkemesinde yetkisizlik iddiası, inceleme başlamadan önce ileri sürülmelidir. İstinaf incelemesinin duruşmalı yapılması hâlinde yetkisizlik iddiası, inceleme raporu okunmadan önce bildirilmelidir.
Duruşmasız istinaf incelemesinde, yetki konusu incelemenin hemen başlangıcında karara bağlanır. Bu aşama geçtikten sonra taraflar yetkisizlik ileri süremez ve bölge adliye mahkemesi de kendiliğinden yetkisizlik kararı veremez.
Yetki konusundaki itirazların istinaf dilekçesinde açıkça ve somut gerekçelerle gösterilmesi gerekir.
Sanığın Sorgusundan Sonra Yetkisizlik İleri Sürülebilir mi?
Hayır. Sanığın sorgusundan sonra yetkisizlik iddiasında bulunulamaz. Mahkeme de sorgudan sonra yer bakımından yetkisiz olduğunu belirterek kendiliğinden dosyayı başka mahkemeye gönderemez.
Yetki kuralının kamu düzenine ilişkin olduğu gerekçesiyle süresiz biçimde ileri sürülmesi mümkün değildir. CMK Madde 18, yer bakımından yetki bakımından açık bir süre ve aşama sınırlaması getirmiştir.
Bu durum, görev kurallarından farklıdır. Görev konusu yargılamanın daha sonraki aşamalarında da değerlendirilebilirken, yer bakımından yetki itirazı sorgudan önce ileri sürülmelidir.
Yetkisizlik İddiası Kabul Edilirse Ne Olur?
Mahkeme yetkisizlik iddiasını kabul ederse, yetkisizlik kararı vererek dosyanın yetkili olduğunu düşündüğü mahkemeye gönderilmesine hükmeder.
Yetkisizlik kararında:
- Mahkemenin neden yetkisiz olduğu
- Suçun işlendiği veya yetkiyi doğuran yer
- Yetkili kabul edilen mahkeme
- Dosyanın gönderileceği adliye
- Karara karşı başvuru yolu
gösterilmelidir.
Yetkisizlik kararı kesinleşmeden, dosyanın gönderilmesi konusunda itiraz sürecinin sonucu beklenir. Kararın kesinleşmesinden sonra dosya yetkili kabul edilen mahkemeye gönderilir.
Yetkisizlik İddiası Reddedilirse Ne Olur?
Mahkeme yetkisizlik iddiasını reddederse, sanığın sorgusuna ve yargılamaya devam eder. Ret kararı ara karar niteliğindedir.
Yetkisizlik iddiasının reddine ilişkin karar, kural olarak esas hükümle birlikte istinaf veya temyiz incelemesine taşınabilir. Sanık, talebin hangi gerekçelerle hatalı reddedildiğini ve bu durumun savunmasını nasıl etkilediğini açıklamalıdır.
Yetkisizlik Kararına İtiraz Edilebilir mi?
CMK Madde 18/3 uyarınca yetkisizlik kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir. İtiraz, kararı veren mahkemeye sunulacak dilekçeyle veya tutanağa geçirilmek üzere yapılacak beyanla ileri sürülebilir.
Ceza muhakemesinde itiraz süresi, özel bir düzenleme bulunmadığı hâllerde kararın öğrenilmesinden itibaren iki haftadır. Süre hesabında kararın yüzüne karşı verilmesi veya tebliğ edilmesi dikkate alınmalıdır.
İtiraz dilekçesinde:
- Kararın tarihi ve numarası
- Yetkisizlik kararının neden hatalı olduğu
- Suçun işlendiği yer
- Uygulanması gereken yetki kuralı
- Kararın kaldırılması talebi
açıkça gösterilmelidir.
Yetkisizlik Kararı ile Yetki İtirazının Reddi Arasındaki Fark
Yetkisizlik kararı, mahkemenin kendisini yer bakımından yetkisiz görerek dosyanın başka bir mahkemeye gönderilmesine karar vermesidir. CMK Madde 18/3 bu karara karşı itiraz yolunu açıkça düzenler.
Yetkisizlik iddiasının reddi ise mahkemenin kendisini yetkili görerek yargılamaya devam etmesidir. Ret kararına karşı her durumda bağımsız itiraz yolu öngörülmemiştir; hukuka aykırılık esas hükümle birlikte kanun yoluna taşınabilir.
Dosyanın Gönderildiği Mahkeme de Yetkisizlik Kararı Verirse
Dosyanın gönderildiği mahkeme de kendisini yetkisiz görürse, mahkemeler arasında olumsuz yetki uyuşmazlığı ortaya çıkabilir.
Bu durumda CMK Madde 17 uyarınca ortak yüksek görevli mahkeme, davaya bakacak yetkili mahkemeyi belirler. Belirlenen mahkeme dosyayı yetki uyuşmazlığı gerekçesiyle yeniden gönderemez.
Yetkisiz Mahkemenin İşlemleri Geçerli midir?
CMK Madde 20 uyarınca yetkili olmayan hâkim veya mahkemenin yaptığı işlemler, yalnızca yer bakımından yetkisizlik nedeniyle hükümsüz sayılmaz.
Bu nedenle yetkisiz mahkemede gerçekleştirilen:
- Tanık dinleme
- Sanık savunmasının alınması
- Bilirkişi incelemesi
- Belge ve delillerin dosyaya kabulü
- Koruma tedbirlerine ilişkin işlemler
sırf yetkisizlik nedeniyle kendiliğinden geçersiz olmaz.
Ancak işlemin başka bir hukuka aykırılık taşıması, delilin geçerliliği veya savunma hakkı yönünden ayrıca değerlendirilebilir.
Yetkisizlik İddiası ile Görevsizlik İddiasının Farkı
Yetkisizlik iddiası, davanın yanlış yerdeki mahkemede görülmesine ilişkindir. Örneğin İzmir mahkemesi yerine Manisa mahkemesinde dava açılması yetki konusudur.
Görevsizlik iddiası, davaya yanlış tür veya derecedeki mahkemenin bakmasına ilişkindir. Ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren bir davanın asliye ceza mahkemesinde açılması görev konusudur.
| Konu | Anlamı |
|---|---|
| Yetki | Davaya hangi yerdeki mahkeme bakacak? |
| Görev | Davaya hangi tür mahkeme bakacak? |
| Yetki itirazı süresi | Sanığın sorgusundan önce |
| Görev incelemesi | Kanundaki görev hükümlerine göre ayrıca yapılır |
Yetkisizlik İddiasında Deliller
Yetkisizlik talebinin kabul edilebilmesi için, yetkiyi belirleyen maddi olayların dosyada açıklanması gerekir.
Yetki değerlendirmesinde şu deliller kullanılabilir:
- Olay yeri ve yakalama tutanakları
- Adres ve yerleşim yeri kayıtları
- Telefon ve baz istasyonu bilgileri
- Banka işlem kayıtları
- Kamera görüntüleri
- Araç veya seyahat kayıtları
- Tanık anlatımları
- Dijital veri ve IP kayıtları
- Liman, havalimanı veya istasyon kayıtları
Deliller suç yerini açıkça gösteriyorsa, yetkili mahkeme CMK Madde 12’ye göre belirlenir. Suç yeri tespit edilemiyorsa özel yetki hükümleri uygulanabilir.
Yetki Hatası Adil Yargılanma Hakkını İhlal Eder mi?
Her yetki hatası tek başına adil yargılanma hakkı ihlali oluşturmaz. Yetki hatasının savunma hakkını ciddi biçimde sınırlandırması, mahkemeye erişimi engellemesi veya yargılamanın hakkaniyetini bozması gerekir.
Yetki hatasının temel hak ihlali düzeyine ulaştığı ve olağan kanun yollarında giderilmediği düşünülüyorsa şartları bulunması hâlinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru değerlendirilebilir.
Ceza Davasında Yetki İtirazının Önemi
Ceza davasında yetkisizlik iddiası süreye bağlıdır. Yetki itirazının sanığın sorgusundan önce ileri sürülmemesi, bu hakkın kaybedilmesine neden olabilir.
Ceza hukuku bakımından yetki değerlendirmesi yapılırken suçun işlendiği yer, suçun niteliği, sanığın yakalandığı yer ve özel yetki kuralları birlikte incelenmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Yetkisizlik iddiasını kim ileri sürebilir?
Sanık veya sanık adına müdafisi ileri sürebilir.
Yetkisizlik iddiası ne zaman yapılmalıdır?
Sanığın sorgusundan önce yapılmalıdır.
Yetkisizlik kararına itiraz edilebilir mi?
Evet.
