CMK Madde 17 yetki uyuşmazlığı, birden fazla hâkim veya mahkemenin aynı ceza davasında kendisini yetkili ya da yetkisiz kabul etmesi hâlinde uygulanır. Ortaya çıkan uyuşmazlık, ortak yüksek görevli mahkemenin yetkili mahkemeyi belirlemesiyle çözümlenir.
Madde Metni
Yetkide olumlu veya olumsuz uyuşmazlık
Madde 17 – (1) Birkaç hâkim veya mahkeme arasında olumlu veya olumsuz yetki uyuşmazlığı çıkarsa, ortak yüksek görevli mahkeme, yetkili hâkim veya mahkemeyi belirler.
CMK Madde 17’nin Amacı Nedir?
CMK Madde 17’nin amacı, ceza davasının hangi yer mahkemesinde görüleceği konusunda ortaya çıkan uyuşmazlığı kesin bir yargısal belirlemeyle çözmektir. Mahkemeler arasındaki yetki tartışmasının devam etmesi, soruşturma veya kovuşturmanın gecikmesine ve makul sürede yargılanma hakkının zarar görmesine neden olabilir.
Ortak yüksek görevli mahkeme, suç yeri, yakalanma yeri, yerleşim yeri ve özel yetki kurallarını inceleyerek dosyaya bakacak hâkim veya mahkemeyi belirler. Böylece dosyanın mahkemeler arasında sürekli gönderilmesi önlenir.
Yetki Uyuşmazlığı Nedir?
Yetki uyuşmazlığı, aynı ceza soruşturması veya kovuşturması bakımından birden fazla hâkim ya da mahkemenin yer bakımından yetki konusunda birbirinden farklı kararlar vermesidir.
Yetki, davaya hangi coğrafi yerdeki mahkemenin bakacağını gösterir. İzmir, Manisa veya İstanbul mahkemelerinden hangisinin davaya bakacağı yetki konusudur. Davanın asliye ceza ya da ağır ceza mahkemesinde görülmesi ise görev konusudur.
CMK Madde 17, yer bakımından yetki uyuşmazlıklarının çözümünü düzenler. Mahkemelerin görev alanına veya farklı yargı kollarına ilişkin uyuşmazlıklar başka hükümlere tabidir.
Olumlu Yetki Uyuşmazlığı Nedir?
Olumlu yetki uyuşmazlığı, birden fazla hâkim veya mahkemenin aynı ceza davasında kendisini yetkili kabul etmesidir. Her iki mahkemenin de dosyaya kendisinin bakması gerektiğini ileri sürmesi, olumlu yetki uyuşmazlığı oluşturabilir.
Örneğin suçun hareket kısmının İzmir’de, sonucunun ise Manisa’da gerçekleştiği bir olayda hem İzmir hem de Manisa mahkemesinin kendisini yetkili kabul etmesi, olumlu yetki uyuşmazlığına neden olabilir.
Olumlu yetki uyuşmazlığında amaç, aynı fiil hakkında farklı mahkemelerde eş zamanlı yargılama yapılmasını ve birbiriyle çelişen kararlar verilmesini önlemektir.
Olumsuz Yetki Uyuşmazlığı Nedir?
Olumsuz yetki uyuşmazlığı, birden fazla hâkim veya mahkemenin aynı dosyada kendisini yetkisiz kabul etmesi ve dosyayı diğer mahkemeye göndermek istemesidir.
Örneğin İzmir mahkemesi suçun Manisa’da işlendiğini, Manisa mahkemesi ise suçun İzmir’de işlendiğini belirterek karşılıklı yetkisizlik kararı verirse olumsuz yetki uyuşmazlığı ortaya çıkabilir.
Olumsuz yetki uyuşmazlığı, dosyanın farklı mahkemeler arasında gidip gelmesine ve yargılamanın başlamamasına neden olabilir. CMK Madde 17 bu uyuşmazlığın ortak yüksek görevli mahkeme tarafından çözülmesini sağlar.
Olumlu ve Olumsuz Yetki Uyuşmazlığı Arasındaki Fark
| Uyuşmazlık türü | Mahkemelerin yaklaşımı |
|---|---|
| Olumlu yetki uyuşmazlığı | Birden fazla mahkeme kendisini yetkili görür. |
| Olumsuz yetki uyuşmazlığı | Birden fazla mahkeme kendisini yetkisiz görür. |
Her iki uyuşmazlık türünde de çözüm, ortak yüksek görevli mahkemenin davaya hangi hâkim veya mahkemenin bakacağını belirlemesidir.
Yetki Uyuşmazlığının Oluşma Şartları
CMK Madde 17 kapsamında yetki uyuşmazlığının oluşabilmesi için, birden fazla hâkim veya mahkemenin aynı dosya hakkında birbirinden farklı yetki değerlendirmeleri yapması gerekir.
Yetki uyuşmazlığında genellikle şu şartlar bulunur:
- Aynı fiil veya ceza dosyası hakkında karar verilmesi
- Birden fazla hâkim ya da mahkemenin bulunması
- Kararların yer bakımından yetkiye ilişkin olması
- Mahkemelerin değerlendirmelerinin birbiriyle çelişmesi
- Dosyanın hangi mahkemede görüleceğinin belirlenememesi
Sadece tarafların hangi mahkemenin yetkili olduğu konusunda anlaşamaması, CMK Madde 17 anlamında mahkemeler arası yetki uyuşmazlığı oluşturmaz. Mahkemeler tarafından çelişkili yetki değerlendirmelerinin yapılması gerekir.
Yetkili Mahkemeyi Kim Belirler?
Olumlu veya olumsuz yetki uyuşmazlığında yetkili mahkemeyi, uyuşmazlığa taraf hâkim veya mahkemelerin ortak yüksek görevli mahkemesi belirler.
Ortak yüksek görevli mahkeme, uyuşmazlık yaşayan mahkemelerin teşkilat yapısına ve yargı çevrelerine göre tespit edilir. Mahkemeler aynı bölge adliye mahkemesi yargı çevresinde bulunuyorsa ilgili bölge adliye mahkemesi; farklı yargı çevrelerinde bulunuyorsa şartlarına göre Yargıtay yetkili merci olabilir.
Yetkili merci belirlenirken, Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş Kanunu ile yargı çevrelerine ilişkin güncel düzenlemeler dikkate alınır.
Ortak Yüksek Görevli Mahkeme Nedir?
Ortak yüksek görevli mahkeme, yetki uyuşmazlığı yaşayan hâkim veya mahkemelerin her ikisi üzerinde de yargısal denetim yetkisi bulunan mercidir.
Bu mahkeme belirlenirken:
- Mahkemelerin türü
- Mahkemelerin derecesi
- Bulundukları yargı çevreleri
- Bağlı oldukları bölge adliye mahkemeleri
- Uyuşmazlığın niteliği
dikkate alınır.
Ortak yüksek görevli mahkemenin görevi, suçun esası hakkında karar vermek değil, yalnızca dosyanın hangi hâkim veya mahkeme tarafından görülmesi gerektiğini belirlemektir.
Yargıtay Yetkili Mahkemeyi Ne Zaman Belirler?
Yetki uyuşmazlığı yaşayan mahkemelerin farklı bölge adliye mahkemelerinin yargı çevrelerinde bulunması veya ortak yüksek merciin Yargıtay olması gereken hâllerde yetkili mahkeme Yargıtay tarafından belirlenebilir.
Yargıtay, CMK’nın suç yeri ve özel yetki kurallarını inceleyerek dosyayla en güçlü hukuki bağlantısı bulunan mahkemeyi yetkilendirir. Bu değerlendirmede yalnızca tarafların talebi değil, dosyadaki maddi ve usule ilişkin bilgiler esas alınır.
Yargıtay tarafından verilen merci tayini kararlarına Yargıtay Karar Arama sistemi üzerinden ulaşılabilir.
Yetkili Mahkeme Belirlenirken Hangi Kurallar İncelenir?
Ortak yüksek görevli mahkeme, yetki uyuşmazlığını çözerken öncelikle CMK Madde 12 ve devamındaki yetki kurallarını uygular.
İncelenebilecek başlıca ölçütler şunlardır:
- Suçun işlendiği yer
- Son icra hareketinin gerçekleştirildiği yer
- Kesintisiz suçun sona erdiği yer
- Zincirleme suçta son fiilin işlendiği yer
- Şüpheli veya sanığın yakalandığı yer
- Şüpheli veya sanığın yerleşim yeri
- Türkiye’deki son adres
- İlk usul işleminin yapıldığı yer
- Taşıtın ilk ulaştığı yer
- Bağlantılı suçlara ilişkin özel yetki kuralları
Yetkili mahkeme belirlemesi, dosyadaki olay anlatımı, iddianame, yakalama ve adres kayıtları, deliller ile mahkemelerin yetkisizlik gerekçeleri üzerinden yapılır.
Yetki Uyuşmazlığı Nasıl Ortak Yüksek Mahkemeye Gönderilir?
Mahkemeler arasında yetki uyuşmazlığı ortaya çıktığında, dosya uyuşmazlığı çözmeye yetkili ortak yüksek görevli mahkemeye gönderilir. Dosyada mahkemelerin yetki kararları, gerekçeleri ve ilgili soruşturma veya kovuşturma evrakı bulunmalıdır.
Tarafların ayrıca bağımsız bir dava açması gerekmez. Uyuşmazlık, ceza dosyası üzerinden ilgili yargı merciine gönderilerek çözümlenir. Sanık, müdafi, Cumhuriyet savcısı veya katılan, yetki konusundaki görüşlerini dosyaya sunabilir.
Merci Tayini Nedir?
Merci tayini, bir dosyaya hangi hâkim veya mahkemenin bakacağının üst yargı mercii tarafından belirlenmesidir. CMK Madde 17’deki ortak yüksek görevli mahkeme kararı, yer bakımından bir merci tayini niteliğindedir.
Merci tayini incelemesinde suçun işlenip işlenmediği veya sanığın cezai sorumluluğu değerlendirilmez. İnceleme yalnızca yargılamanın hangi mahkemede yürütüleceğiyle sınırlıdır.
Yetkili mahkemenin belirlenmesinden sonra dosya belirlenen hâkim veya mahkemeye gönderilir ve soruşturma ya da kovuşturmaya bu mercide devam edilir.
Yetki Uyuşmazlığı ile Görev Uyuşmazlığı Arasındaki Fark
Yetki uyuşmazlığı, aynı türdeki mahkemelerden hangisinin coğrafi olarak davaya bakacağını ilgilendirir. İzmir Ağır Ceza Mahkemesi ile Manisa Ağır Ceza Mahkemesi arasındaki uyuşmazlık yer bakımından yetki uyuşmazlığı olabilir.
Görev uyuşmazlığı ise asliye ceza mahkemesi ile ağır ceza mahkemesi gibi farklı görev alanlarına sahip mahkemeler arasında ortaya çıkar. Mahkemenin görevini belirlerken suçun hukuki niteliği ve kanunda öngörülen yaptırım dikkate alınır.
CMK Madde 17 yalnızca yetki uyuşmazlığını düzenler. Görev uyuşmazlıkları CMK’nın görev kurallarına ve mahkemelerin kuruluş mevzuatına göre çözülür.
Yetki Uyuşmazlığı ile Yargı Yolu Uyuşmazlığı Arasındaki Fark
Yargı yolu uyuşmazlığı, adli, idari veya askerî yargı mercileri arasında hangi yargı kolunun görevli olduğu konusunda ortaya çıkar. Bu tür uyuşmazlıklar CMK Madde 17 kapsamında değildir.
CMK Madde 17, adli ceza yargısı içerisindeki hâkim ve mahkemeler arasında yaşanan yer bakımından yetki uyuşmazlıklarına uygulanır. Farklı yargı kolları arasındaki görev uyuşmazlıkları, şartları varsa Uyuşmazlık Mahkemesi tarafından çözümlenir.
Yetkisiz Mahkemenin Yaptığı İşlemler Geçerli midir?
CMK Madde 20 uyarınca yetkili olmayan hâkim veya mahkemenin yaptığı işlemler, yalnızca yer bakımından yetkisizlik nedeniyle hükümsüz sayılmaz.
Bu nedenle yetkisiz mahkeme tarafından gerçekleştirilen:
- Sanık savunmasının alınması
- Tanıkların dinlenmesi
- Belge ve delillerin dosyaya alınması
- Bilirkişi incelemesi yaptırılması
- Koruma tedbirlerine ilişkin işlemler
sırf mahkemenin yer bakımından yetkisiz olması nedeniyle kendiliğinden geçersiz hâle gelmez.
Ancak işlemin başka bir hukuka aykırılık içermesi, delilin geçerliliğini veya işlemin hukuki sonucunu ayrıca etkileyebilir.
Yetki Uyuşmazlığı Yargılamayı Durdurur mu?
Yetki uyuşmazlığının çözülmesi beklenirken, davanın esasına ilişkin işlemlerin hangi mahkeme tarafından yürütüleceği belirsiz hâle gelebilir. Bununla birlikte gecikmesinde sakınca bulunan işlemlerin ve delillerin korunmasına yönelik tedbirlerin alınması mümkündür.
Yakalama, tutuklama, arama, elkoyma veya delillerin kaybolmasını önleyici işlemler, yetki tartışmasının sonuçlanması beklenirken somut olayın şartlarına göre gerçekleştirilebilir.
Yetki uyuşmazlığı, şüpheli veya sanığın özgürlüğünü gereksiz yere sınırlayacak şekilde uzun süre devam ettirilmemelidir.
Yetki İtirazı ile Yetki Uyuşmazlığı Arasındaki Fark
Yetki itirazı, sanığın veya müdafinin davaya bakan mahkemenin yer bakımından yetkisiz olduğunu ileri sürmesidir. Yetki uyuşmazlığı ise birkaç mahkemenin yetki konusunda birbiriyle çelişen kararlar vermesidir.
Sanık, ilk derece mahkemesinde sorgusundan önce yetki itirazında bulunmalıdır. Mahkeme yetki itirazını kabul ederek dosyayı başka bir mahkemeye gönderirse ve diğer mahkeme de yetkisizlik kararı verirse olumsuz yetki uyuşmazlığı ortaya çıkabilir.
Yetkisizlik Kararına İtiraz Edilebilir mi?
Yetkisizlik kararına karşı itiraz kanun yoluna başvurulabilir. İtiraz mercii, mahkemenin yer bakımından yetkili olup olmadığını değerlendirerek karar verir.
Buna karşılık CMK Madde 17 kapsamında yapılan merci tayini, mahkemeler arasındaki uyuşmazlığı çözmeye yöneliktir. Belirlenen mahkeme yargılamayı sürdürür ve dosyayı aynı yetki gerekçesiyle yeniden başka bir mahkemeye gönderemez.
Hatalı Yetki Belirlemesinin Hükme Etkisi
Yer bakımından yetkinin hatalı belirlendiği iddiası, kanunda belirtilen aşamada ileri sürülmelidir. Sanığın sorgusundan sonra kural olarak yetkisizlik iddiasında bulunulamaz ve mahkeme de yetkisizlik kararı veremez.
Yetki değerlendirmesindeki hata savunma hakkını, delillere erişimi veya adil yargılanmayı etkilemişse, bu hususlar istinaf dilekçesinde somut gerekçelerle açıklanabilir.
Ceza Davasında Yetki Uyuşmazlığının Önemi
Ceza davasında yetki uyuşmazlığı, yargılamanın süresi ve tarafların mahkemeye erişimi bakımından önemlidir. Dosyanın farklı mahkemeler arasında gönderilmesi delillerin toplanmasını geciktirebilir ve tarafların ek masraflara katlanmasına yol açabilir.
Ceza hukuku bakımından yetki uyuşmazlığı değerlendirilirken suçun işlendiği yer, failin yakalandığı yer, suçun niteliği ve özel yetki kuralları birlikte incelenmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Olumlu yetki uyuşmazlığı nedir?
Birden fazla mahkemenin kendisini yetkili görmesidir.
Olumsuz yetki uyuşmazlığı nedir?
Birden fazla mahkemenin kendisini yetkisiz görmesidir.
Yetkili mahkemeyi kim belirler?
Ortak yüksek görevli mahkeme belirler.
