CMK Madde 15, gemi, uçak ve demiryolu taşıtlarında ya da bu taşıtlar kullanılarak işlenen suçlarda hangi yer mahkemesinin yetkili olduğunu düzenler. Taşıtların hareket hâlinde bulunması nedeniyle suç yerinin belirlenmesinde ilk uğranılan liman, bağlama limanı, ilk varış yeri ve geminin taşıdığı bayrak gibi özel ölçütler uygulanır.
Madde Metni
Deniz, hava ve demiryolu taşıtlarında veya bu taşıtlarla işlenen suçlarda yetki
Madde 15 –
(1) Suç, Türk bayrağını taşıma yetkisine sahip olan bir gemide veya böyle bir taşıt Türkiye dışında iken işlenmişse, geminin ilk uğradığı Türk limanında veya bağlama limanında bulunan mahkeme yetkilidir.
(2) Türk bayrağını taşıma hakkına sahip olan hava taşıtları ile demiryolu taşıtları hakkında da yukarıdaki fıkra hükümleri uygulanır.
(3) Ülke içerisinde deniz, hava veya demiryolu taşıtlarında ya da bu taşıtlarla işlenen suçlarda, bunların ilk ulaştığı yer mahkemesi de yetkilidir.
(4) Çevreyi kirletme suçu, yabancı bayrağı taşıyan bir gemi tarafından Türk kara suları dışında işlendiği takdirde, suçun işlendiği yere en yakın veya geminin Türkiye’de ilk uğradığı limanın bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir. barandogan.av.tr
CMK Madde 15’in Amacı Nedir?
CMK Madde 15’in amacı, hareket hâlindeki ulaşım araçlarında veya bu araçlar kullanılarak işlenen suçlarda ortaya çıkan yer bakımından yetki belirsizliğini gidermektir. Gemi, uçak veya trenin suç sırasında birden fazla ülke, şehir ya da yargı çevresinden geçmesi, suçun işlendiği yerin belirlenmesini güçleştirebilir.
Taşıtlarda işlenen suçlarda yetkili mahkeme, suç yeriyle birlikte taşıtın bayrağı, ilk varış noktası, bağlama limanı ve suçun ülke içinde veya dışında işlenmesi dikkate alınarak belirlenir. Böylece soruşturma ve kovuşturmanın yetkisiz kalması önlenir.
Taşıtta İşlenen Suç ile Taşıtla İşlenen Suç Arasındaki Fark
Taşıtta işlenen suç, gemi, uçak veya tren içerisinde yolcu, çalışan ya da başka bir kişi tarafından gerçekleştirilen fiili ifade eder. Taşıt içerisindeki yaralama, hırsızlık, tehdit, cinsel saldırı veya mala zarar verme fiilleri bu kapsama girebilir.
Taşıtla işlenen suç ise gemi, uçak veya demiryolu aracının suçun gerçekleştirilmesinde araç olarak kullanılmasıdır. Bir gemiyle kaçak eşya taşınması veya bir trenin suçun icrasında kullanılması bu duruma örnek gösterilebilir.
CMK Madde 15, hem taşıtın içerisinde işlenen suçlar hem de taşıt kullanılarak gerçekleştirilen suçlar bakımından özel yetki kuralları öngörmektedir.
Türk Bayraklı Gemilerde İşlenen Suçlarda Yetki
Türk bayrağını taşıma yetkisine sahip gemide Türkiye dışında suç işlenmesi hâlinde, geminin Türkiye’de ilk uğradığı limanın bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir. Geminin sefer sonunda Türkiye’ye ilk giriş yaptığı liman, yetki bakımından temel ölçütlerden biridir.
Ayrıca geminin bağlama limanının bulunduğu yer mahkemesi de yetkilidir. Bu nedenle Türk bayraklı bir gemide yabancı sularda işlenen suç bakımından birden fazla yetkili mahkemenin ortaya çıkması mümkündür.
Örneğin Türk bayraklı bir gemide açık denizde suç işlenmiş ve gemi Türkiye’de ilk olarak İzmir Limanı’na uğramışsa, İzmir’de bulunan görevli ceza mahkemesi yetkili olabilir. Geminin bağlama limanı farklı bir yerdeyse o yerdeki mahkeme de yetkili olabilir.
Bağlama Limanı Nedir?
Bağlama limanı, geminin seferlerinin yönetildiği ve gemiye ilişkin resmî kayıtların bağlantılı olduğu limanı ifade eder. Geminin fiilen sürekli olarak bu limanda bulunması zorunlu değildir.
CMK Madde 15 bakımından bağlama limanı, Türk bayraklı geminin yabancı sularda bulunduğu sırada işlenen suçlarda yetkili mahkemenin belirlenmesini sağlayan alternatif ölçütlerden biridir.
Geminin bağlama limanı, gemi sicili, ruhsat ve sefer belgeleri üzerinden tespit edilebilir. Geminin malikinin veya işleteninin yerleşim yeri tek başına bağlama limanını değiştirmez.
Geminin İlk Uğradığı Türk Limanı
Geminin ilk uğradığı Türk limanı, suçun işlenmesinden sonra geminin Türkiye’de ulaştığı ilk limandır. Geminin daha sonra başka limanlara gitmesi, ilk uğranılan limanın yetkisini ortadan kaldırmaz.
İlk uğranılan liman kuralı, delillerin hızlı biçimde toplanmasını, gemide bulunan kişilerin ifadelerinin alınmasını ve gerektiğinde gemide inceleme yapılmasını kolaylaştırır.
Gemi rotası, liman giriş kayıtları, seyir defteri, radar bilgileri ve liman başkanlığı belgeleri, ilk uğranılan Türk limanının belirlenmesinde kullanılabilir.
Türk Hava Taşıtlarında İşlenen Suçlarda Yetki
Türk bayrağını taşıma hakkına sahip hava taşıtlarında işlenen suçlar hakkında CMK Madde 15’in birinci fıkrasındaki esaslar uygulanır. Uçağın Türkiye dışında bulunduğu sırada işlenen suçlarda Türkiye’deki ilk varış noktası yetki bakımından önem taşır.
Örneğin yurt dışından Türkiye’ye gelen Türk hava taşıtında suç işlenmiş ve uçak ilk olarak İstanbul’daki bir havalimanına inmişse, İstanbul’daki görevli ceza mahkemesi yetkili olabilir.
Uçağın tescil ve işletme bilgileri, uçuş planı, kalkış-varış kayıtları ve hava trafik kontrol kayıtları, yetkili mahkemenin belirlenmesinde incelenebilir.
Demiryolu Taşıtlarında İşlenen Suçlarda Yetki
Türk demiryolu taşıtlarında işlenen suçlarda, gemilere ilişkin birinci fıkra hükümleri uygun olduğu ölçüde uygulanır. Uluslararası sefer yapan trenlerde suçun farklı ülkelerin sınırları geçilirken işlenmesi, özel yetki kurallarını gündeme getirebilir.
Trenin Türkiye’de ilk ulaştığı yer, suçun işlenme zamanı, sınır geçiş kayıtları ve trenin bağlı bulunduğu işletme bilgileri yetkili mahkemenin belirlenmesinde dikkate alınır.
Tren içerisindeki kamera görüntüleri, bilet ve yolcu kayıtları, personel beyanları ve istasyon giriş bilgileri, suç yeri ile ilk varış noktasının tespitinde önemli delil niteliği taşıyabilir.
Türkiye İçindeki Taşıtlarda İşlenen Suçlarda Yetki
Türkiye içerisinde gemi, uçak veya demiryolu taşıtında ya da bu taşıtlarla işlenen suçlarda, taşıtın ilk ulaştığı yer mahkemesi de yetkilidir. Kanundaki “de” ifadesi, suçun işlendiği yer mahkemesinin yanında ek bir yetkili mahkeme oluşturulduğunu gösterir.
Örneğin Ankara’dan İzmir’e giden bir trende suç işlenmiş ve olaydan sonra tren ilk olarak Eskişehir’e ulaşmışsa, somut olayın özelliklerine göre Eskişehir’deki görevli ceza mahkemesi de yetkili olabilir.
İlk ulaşılan yer mahkemesinin yetkisi, hareket hâlindeki taşıtta delillerin korunmasını ve soruşturma işlemlerinin gecikmeden gerçekleştirilmesini sağlar.
“İlk Ulaştığı Yer” Nasıl Belirlenir?
İlk ulaşılan yer, suçun işlenmesinden sonra taşıtın fiilen vardığı ilk liman, havalimanı, gar veya istasyon dikkate alınarak belirlenir. Taşıtın yalnızca içinden geçtiği ancak durmadığı yerler kural olarak ilk ulaşılan yer sayılmaz.
Taşıtın duruş yaptığı, yolcu indirdiği veya resmî makamların müdahale edebildiği ilk nokta, yetki değerlendirmesinde önem taşır. Ancak duruşun teknik, zorunlu veya ticari nitelikte olması somut olayın özelliklerine göre ayrıca incelenebilir.
Sefer çizelgesi, GPS kayıtları, uçuş ve seyir planları ile gar veya liman kayıtları, ilk ulaşılan yerin tespitinde kullanılabilir.
Uçuş Sırasında İşlenen Suçlarda Yetkili Mahkeme
Uçuş sırasında işlenen suçlarda yetki, hava taşıtının Türk bayrağını taşıma hakkına sahip olup olmadığına, suçun Türkiye içinde veya dışında işlenmesine ve uçağın ilk iniş yerine göre belirlenir.
Türk hava sahasında işlenen suçlarda suçun işlendiği yer mahkemesi ile uçağın ilk ulaştığı yer mahkemesi yetkili olabilir. Yabancı hava sahasında bulunan Türk uçağındaki suçlarda ise CMK Madde 15’in ilk iki fıkrası uygulanır.
Uçağın yabancı bir devlete tescilli olması, Türk mahkemelerinin her durumda yetkisiz olduğu anlamına gelmez. Fiilin Türkiye’de sonuç doğurması, fail veya mağdurun vatandaşlığı ve uluslararası sözleşmeler ayrıca değerlendirilmelidir.
Gemi Suçlarında Bayrak İlkesinin Önemi
Bayrak ilkesi, geminin hukuki olarak bayrağını taşıdığı devletle bağlantılı kabul edilmesini ifade eder. Türk bayraklı gemiler, yabancı sularda bulunsalar bile belirli suçlar bakımından Türk ceza kanunlarının uygulama alanına girebilir.
Ancak CMK Madde 15 esas olarak yer bakımından yetkili mahkemeyi belirler. Fiilin Türk kanunlarına göre suç oluşturup oluşturmadığı ve Türkiye’nin yargılama yetkisinin bulunup bulunmadığı ayrıca Türk Ceza Kanunu hükümlerine göre incelenmelidir.
Yabancı Bayraklı Gemilerin Çevreyi Kirletmesi
Yabancı bayraklı bir geminin Türk kara suları dışında çevreyi kirletme suçu işlemesi hâlinde CMK Madde 15/4 özel bir yetki kuralı öngörmektedir.
Bu durumda şu mahkemeler yetkili olabilir:
- Suçun işlendiği yere en yakın yerdeki mahkeme
- Geminin Türkiye’de ilk uğradığı limanın bulunduğu yer mahkemesi
Çevreyi kirletme suçunun Türk kara suları dışında işlenmesi, Türk mahkemelerinin her durumda yetkisiz olduğu anlamına gelmez. Kirlenmenin Türkiye’nin deniz alanlarını veya çevresel menfaatlerini etkilemesi hâlinde Türk ceza mevzuatının uygulanması gündeme gelebilir.
Çevreyi Kirletme Suçunda Deliller
Gemi kaynaklı çevre kirliliği suçlarında, kirliliğin kaynağı, zamanı, yeri ve gemiyle bağlantısı teknik delillerle belirlenmelidir. Uydu görüntüleri, sahil güvenlik tutanakları, numune analizleri ve gemi kayıtları bu kapsamda önem taşır.
Ayrıca şu deliller kullanılabilir:
- Gemi seyir ve makine jurnalleri
- Balast ve sintine kayıtları
- Liman giriş-çıkış belgeleri
- AIS ve radar verileri
- Fotoğraf ve video kayıtları
- Denizden alınan numuneler
- Uzman ve bilirkişi raporları
Teknik inceleme sonucunda hazırlanan raporda eksiklik veya çelişki bulunması hâlinde bilirkişi raporuna itiraz edilebilir.
Taşıtın Bayrağı veya Tescili Nasıl Belirlenir?
Geminin bayrağı veya taşıtın tescil devleti, taşıta ait sicil kayıtları ve resmî belgeler üzerinden belirlenir. Taşıt üzerinde fiilen bulunan bayrak tek başına kesin hukuki sonuç doğurmayabilir.
Gemi tasdiknamesi, uçak tescil belgesi, işletme ruhsatı ve demiryolu taşıt kayıtları, taşıtın hangi devletle hukuki bağlantı içerisinde olduğunu gösterir.
Bayraksız, sahte bayrak kullanan veya birden fazla devletle bağlantılı olduğu ileri sürülen taşıtlarda yargılama yetkisi ve yetkili mahkeme somut olayın özelliklerine göre ayrıca incelenmelidir.
Birden Fazla Mahkemenin Yetkili Olması
CMK Madde 15 kapsamında birden fazla yetkili mahkeme bulunabilir. Geminin ilk uğradığı Türk limanı ile bağlama limanı farklı yerlerdeyse her iki yerdeki görevli mahkemeler de yetkili olabilir.
Türkiye içindeki taşıtlarda ise suçun işlendiği yer mahkemesi ile taşıtın ilk ulaştığı yer mahkemesi birlikte yetkili olabilir. Yetkili mahkemelerden birinde usulüne uygun olarak kovuşturmaya başlanması, diğer mahkemenin aynı fiil hakkında ayrıca yargılama yapmasını gerektirmez.
Yetki İtirazı Nasıl Yapılır?
CMK Madde 15’e aykırı olarak yetkisiz bir mahkemede dava açılmışsa, sanık veya müdafi yetki itirazında bulunabilir. İtirazda suçun işlendiği yer, taşıtın bayrağı veya tescili, ilk varış noktası ve bağlama limanı açıklanmalıdır.
Yetki itirazı ilk derece mahkemesinde sanığın sorgusundan önce ileri sürülmelidir. Kanunda belirtilen aşama geçtikten sonra yetkisizlik iddiasında bulunulamaz ve mahkeme de yetkisizlik kararı veremez.
Yetkisizlik Kararına Karşı Başvuru
Mahkeme kendisini yer bakımından yetkisiz görürse, dosyanın yetkili gördüğü mahkemeye gönderilmesine karar verir. Yetkisizlik kararına karşı itiraz kanun yolu açıktır.
Yetki kuralının hatalı uygulanması savunma hakkını veya hükmü etkilemişse, bu hukuka aykırılık istinaf dilekçesinde açıkça gösterilebilir.
Ceza Davalarında Hukuki Değerlendirme
Deniz, hava ve demiryolu taşıtlarında işlenen suçlarda yetki, yalnızca taşıtın bulunduğu yere bakılarak belirlenemez. Taşıtın bayrağı, tescili, suçun işlendiği sıradaki konumu ve ilk varış noktası birlikte değerlendirilmelidir.
Ceza hukuku bakımından Türkiye’nin yargılama yetkisi ile Türkiye içindeki yer bakımından yetki birbirinden ayrılmalıdır. CMK Madde 15, esas olarak Türk mahkemeleri arasında hangi yer mahkemesinin davaya bakacağını belirler.
Sıkça Sorulan Sorular
Gemide işlenen suçta hangi mahkeme yetkilidir?
İlk uğranılan Türk limanı veya bağlama limanı mahkemesi yetkili olabilir.
Uçakta işlenen suçta yetki nasıl belirlenir?
Uçağın tescili, suç yeri ve ilk iniş noktası dikkate alınır.
Trende işlenen suçta ilk istasyon yetkili midir?
Suçtan sonra trenin ilk ulaştığı yer mahkemesi de yetkilidir.
