CMK Madde 12 yetkili mahkeme düzenlemesi, ceza davasının coğrafi olarak hangi yerdeki mahkemede görüleceğini belirler. Ceza yargılamasında temel kural, davaya suçun işlendiği yer mahkemesinin bakmasıdır.
Madde Metni
Madde 12 –
(1) Davaya bakmak yetkisi, suçun işlendiği yer mahkemesine aittir.
(2) Teşebbüste son icra hareketinin yapıldığı, kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği ve zincirleme suçlarda son suçun işlendiği yer mahkemesi yetkilidir.
(3) Suç, ülkede yayımlanan bir basılı eserle işlenmişse yetki, eserin yayım merkezi olan yer mahkemesine aittir. Ancak, aynı eserin birden çok yerde basılması durumunda suç, eserin yayım merkezi dışındaki baskısında meydana gelmişse, bu suç için eserin basıldığı yer mahkemesi de yetkilidir.
(4) Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı olan hakaret suçunda eser, mağdurun yerleşim yerinde veya oturduğu yerde dağıtılmışsa, o yer mahkemesi de yetkilidir. Mağdur, suçun işlendiği yer dışında tutuklu veya hükümlü bulunuyorsa, o yer mahkemesi de yetkilidir.
(5) Görsel veya işitsel yayınlarda da bu maddenin üçüncü fıkrası hükmü uygulanır. Görsel ve işitsel yayın, mağdurun yerleşim yerinde ve oturduğu yerde işitilmiş veya görülmüşse o yer mahkemesi de yetkilidir.
CMK Madde 12’nin Amacı Nedir?
CMK Madde 12’nin amacı, ceza soruşturması ve kovuşturmasının suçla en yakın bağlantısı bulunan yerde yürütülmesini sağlamaktır. Delillerin, tanıkların, mağdurun ve olay yerinin çoğunlukla suçun işlendiği yerde bulunması nedeniyle temel yetki kuralı suç yeri esasına bağlanmıştır.
Ceza davasında yetkili mahkemenin doğru belirlenmesi, delillerin daha kolay toplanmasına, yargılamanın makul sürede tamamlanmasına ve usul ekonomisinin sağlanmasına katkıda bulunur. Yetki kuralları mahkemenin türünü değil, davaya hangi yerdeki mahkemenin bakacağını gösterir.
Ceza Davasında Genel Yetkili Mahkeme
Ceza davalarında genel yetkili mahkeme, suçun işlendiği yer mahkemesidir. Suçun işlendiği yer belirlenirken suçun kanuni tanımındaki hareketin gerçekleştirildiği veya suçun tamamlandığı yer dikkate alınır.
Örneğin kasten yaralama suçu İzmir’de işlenmişse, kural olarak İzmir’deki görevli ceza mahkemesi yetkilidir. Mahkemenin asliye ceza veya ağır ceza mahkemesi olması ise yetki değil, görev kurallarına göre belirlenir.
Görevli Mahkeme ile Yetkili Mahkeme Arasındaki Fark
Görevli mahkeme, davaya hangi tür veya derecedeki mahkemenin bakacağını gösterir. Yetkili mahkeme ise görevli mahkemenin hangi il veya ilçede bulunması gerektiğini belirler.
Örneğin suçun niteliğine göre davaya ağır ceza mahkemesinin bakması görev konusudur. Bu ağır ceza mahkemesinin İzmir, İstanbul veya Ankara ağır ceza mahkemesi olması ise yetki konusudur.
Teşebbüs Hâlinde Yetkili Mahkeme
Teşebbüs aşamasında kalan suçlarda yetkili mahkeme, son icra hareketinin gerçekleştirildiği yer mahkemesidir. Failin suçu tamamlamaya yönelik hareketleri birden fazla yerde gerçekleştirmesi hâlinde son icra hareketinin nerede yapıldığı belirlenmelidir.
Örneğin fail, mağdura farklı bir şehirde ulaşması amacıyla zehirli bir paket göndermiş ancak paket teslim edilmeden ele geçirilmişse son icra hareketinin gerçekleştirildiği yer, somut olayın özelliklerine göre yetkili mahkemenin belirlenmesinde esas alınır.
Kesintisiz Suçlarda Yetkili Mahkeme
Kesintisiz suçlarda yetkili mahkeme, suç oluşturan hukuka aykırı durumun sona erdiği veya kesintiye uğradığı yer mahkemesidir. Kesintisiz suç, hukuka aykırı durumun failin iradesiyle belirli bir süre devam ettirildiği suç türüdür.
Örneğin kişiyi hürriyetinden yoksun bırakma suçu farklı şehirlerde devam etmişse kişinin serbest bırakıldığı veya suçun kolluk müdahalesiyle sona erdiği yer mahkemesi yetkili olabilir.
Zincirleme Suçlarda Yetkili Mahkeme
Zincirleme suçlarda yetkili mahkeme, zincire dâhil olan son suçun işlendiği yer mahkemesidir. Aynı suç işleme kararının icrası kapsamında farklı zamanlarda ve farklı yerlerde birden fazla fiil gerçekleştirilmişse son fiilin işlendiği yer esas alınır.
Zincirleme suç hükümlerinin uygulanabilmesi için, suçların aynı suç işleme kararı kapsamında işlenmesi ve kanundaki diğer şartların bulunması gerekir. Birden fazla bağımsız suçun varlığı tek başına son suçun işlendiği yer mahkemesini yetkili hâle getirmez.
Basılı Eserlerle İşlenen Suçlarda Yetkili Mahkeme
Basılı eser yoluyla işlenen suçlarda yetkili mahkeme, kural olarak eserin yayım merkezinin bulunduğu yer mahkemesidir. Gazete, dergi, kitap veya başka bir basılı eserde bulunan içerik nedeniyle suç işlendiği iddia ediliyorsa yayım merkezi dikkate alınır.
Aynı eser birden fazla yerde basılmış ve suç yayım merkezi dışındaki baskıda meydana gelmişse eserin basıldığı yer mahkemesi de yetkili olabilir. Bu durumda kanun, somut olayın niteliğine göre birden fazla yetkili mahkemenin ortaya çıkmasına imkân tanımaktadır.
Şikâyete Bağlı Hakaret Suçunda Yetki
Şikâyete bağlı hakaret suçunun basılı eser yoluyla işlenmesi ve eserin mağdurun yerleşim veya oturma yerinde dağıtılması hâlinde o yer mahkemesi de yetkilidir. Bu düzenleme, mağdurun şikâyet ve yargılama sürecine erişimini kolaylaştırmayı amaçlar.
Hakaret suçunun mağduru başka bir yerde tutuklu veya hükümlü bulunuyorsa, tutuklu veya hükümlü olarak bulunduğu yer mahkemesi de yetkilidir. Ancak bu özel yetki kuralının uygulanabilmesi için suçun soruşturulması ve kovuşturulmasının şikâyete bağlı olması gerekir.
Görsel ve İşitsel Yayınlarda Yetkili Mahkeme
Televizyon, radyo ve benzeri görsel veya işitsel yayınlarla işlenen suçlarda, basılı eserlere ilişkin yetki kuralı uygulanır. Buna göre yayının merkezi, yetkili mahkemenin belirlenmesinde temel ölçütlerden biridir.
Görsel veya işitsel yayın mağdurun yerleşim veya oturma yerinde görülmüş ya da işitilmişse, o yer mahkemesi de yetkilidir. Bu özel düzenleme, özellikle yayın yoluyla işlenen hakaret ve kişilik haklarına saldırı iddialarında önem taşır.
İnternet Yoluyla İşlenen Suçlarda Yetkili Mahkeme
İnternet üzerinden işlenen suçlarda yetkili mahkeme, suçun türü, hareketin gerçekleştirildiği yer, içeriğin yüklendiği yer ve suçun tamamlandığı yer gibi ölçütlere göre belirlenir. İnternet içeriğinin her yerden erişilebilir olması, tek başına erişimin sağlandığı bütün yer mahkemelerini otomatik olarak yetkili hâle getirmez.
Sosyal medya paylaşımı, internet haberi veya dijital yayın nedeniyle yetki belirlenirken CMK’nın genel ve özel yetki kuralları somut olayla birlikte değerlendirilmelidir. Kişilik haklarını ihlal eden içerikler bakımından ayrıca internetten içerik kaldırma ve erişimin engellenmesi yollarına başvurulabilir.
Birden Fazla Mahkemenin Yetkili Olması
CMK Madde 12 bazı durumlarda birden fazla yetkili mahkeme ortaya çıkmasına izin verir. Özellikle basılı eserler, görsel ve işitsel yayınlar ile şikâyete bağlı hakaret suçlarında alternatif yetkili mahkemeler bulunabilir.
Birden fazla mahkemenin yetkili olduğu durumlarda iddianamenin önce kabul edildiği veya davanın hukuken görülmeye başlandığı yetkili mahkeme yargılamayı sürdürebilir. Aynı fiil nedeniyle farklı mahkemelerde dava açılması hâlinde bağlantı ve birleştirme hükümleri de değerlendirilmelidir.
Yetki İtirazı Nasıl Yapılır?
Yetki itirazı, ceza davasının CMK’da gösterilen yer mahkemesinde açılmadığı iddiasına dayanır. Sanık veya müdafi, mahkemenin yer bakımından yetkisiz olduğunu belirterek dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesini talep edebilir.
İlk derece ceza mahkemelerinde yetki itirazının sanığın sorgusundan önce bildirilmesi gerekir. Yetki itirazı süresinde ileri sürülmezse veya mahkemenin yetkisizliğine ilişkin karar kanunda belirtilen aşamaya kadar verilmezse daha sonra yetkisizlik kararı verilmesi mümkün olmayabilir.
Yetkisizlik Kararının Sonuçları
Mahkeme kendisini yer bakımından yetkisiz görürse, dosyanın yetkili olduğunu düşündüğü mahkemeye gönderilmesine karar verir. Yetkisizlik kararında dosyanın gönderileceği mahkeme açıkça gösterilmelidir.
Yetkisizlik kararına karşı itiraz kanun yoluna başvurulabilir. İtiraz üzerine kararın kaldırılması veya kesinleşmesi sonucuna göre dosyaya aynı mahkemede devam edilir ya da dosya yetkili mahkemeye gönderilir.
Yetkisiz mahkeme tarafından gerçekleştirilen ve yenilenmesi mümkün olmayan işlemlerin geçerliliği ayrıca değerlendirilir. Yetki konusunda verilen kararların savunma hakkını veya hükmü etkilediği düşünülüyorsa bu hususlar istinaf dilekçesinde ileri sürülebilir.
Yetki Uyuşmazlığı Nasıl Çözülür?
Mahkemeler arasında olumlu veya olumsuz yetki uyuşmazlığı çıkması mümkündür. Birden fazla mahkemenin kendisini yetkili görmesi olumlu; mahkemelerin karşılıklı olarak yetkisizlik kararı vermesi ise olumsuz yetki uyuşmazlığı oluşturur.
Yetkili mahkemenin belirlenmesi, ortak yüksek görevli mahkeme tarafından gerçekleştirilir. Bu belirlemeden sonra dava, yetkili kabul edilen mahkemede görülmeye devam eder.
Ceza Davasında Yetkinin Önemi
Yetkili mahkemenin yanlış belirlenmesi, yargılamanın uzamasına ve dosyanın farklı mahkemeler arasında gönderilmesine neden olabilir. Bu nedenle suçun işlendiği yer, suçun türü ve özel yetki kuralları soruşturmanın başlangıcından itibaren incelenmelidir.
Ceza hukuku bakımından yetki değerlendirmesi yalnızca sanığın yerleşim yerine göre yapılamaz. Ceza davasında yetkili mahkeme, CMK Madde 12 ve devamındaki tamamlayıcı yetki kuralları birlikte uygulanarak belirlenir.
Sıkça Sorulan Sorular
Ceza davasında genel yetkili mahkeme hangisidir?
Suçun işlendiği yer mahkemesi genel yetkili mahkemedir.
Teşebbüs suçunda hangi mahkeme yetkilidir?
Son icra hareketinin yapıldığı yer mahkemesi yetkilidir.
Zincirleme suçta yetkili mahkeme neresidir?
Son suçun işlendiği yer mahkemesi yetkilidir.
