CMK Madde 2, ceza muhakemesinde kullanılan temel hukuki kavramların anlamlarını belirlemektedir. Şüpheli, sanık, müdafi, vekil, soruşturma, kovuşturma, ifade alma, sorgu, suçüstü ve toplu suç gibi kavramların doğru anlaşılması, ceza yargılamasının hangi aşamada bulunduğunun ve kişilerin hangi haklara sahip olduğunun belirlenmesi açısından önemlidir.
Madde Metni
Madde 2 – (1) Bu Kanunun uygulanmasında;
a) Şüpheli: Soruşturma evresinde, suç şüphesi altında bulunan kişiyi,
b) Sanık: Kovuşturmanın başlamasından itibaren hükmün kesinleşmesine kadar, suç şüphesi altında bulunan kişiyi,
c) Müdafi: Şüpheli veya sanığın ceza muhakemesinde savunmasını yapan avukatı,
d) Vekil: Katılan, suçtan zarar gören veya malen sorumlu kişiyi ceza muhakemesinde temsil eden avukatı,
e) Soruşturma: Kanuna göre yetkili mercilerce suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen evreyi,
f) Kovuşturma: İddianamenin kabulüyle başlayıp hükmün kesinleşmesine kadar geçen evreyi,
g) İfade alma: Şüphelinin kolluk görevlileri veya Cumhuriyet savcısı tarafından soruşturma konusu suçla ilgili olarak dinlenmesini,
h) Sorgu: Şüpheli veya sanığın hâkim veya mahkeme tarafından soruşturma veya kovuşturma konusu suçla ilgili olarak dinlenmesini,
i) Malen sorumlu: Yargılama konusu işin hükme bağlanması ve bunun kesinleşmesinden sonra, maddi ve mali sorumluluk taşıyarak hükmün sonuçlarından etkilenecek veya bunlara katlanacak kişiyi,
j) Suçüstü:
- İşlenmekte olan suçu,
- Henüz işlenmiş olan fiil ile fiilin işlenmesinden hemen sonra kolluk, suçtan zarar gören veya başkaları tarafından takip edilerek yakalanan kişinin işlediği suçu,
- Fiilin pek az önce işlendiğini gösteren eşya veya delille yakalanan kimsenin işlediği suçu,
k) Toplu suç: Aralarında iştirak iradesi bulunmasa da üç veya daha fazla kişi tarafından işlenen suçu,
l) Disiplin hapsi: Kısmi bir düzeni korumak amacıyla yaptırım altına alınmış olan fiil dolayısıyla verilen, seçenek yaptırımlara çevrilemeyen, ön ödeme uygulanamayan, tekerrüre esas olmayan, şartla salıverilme hükümleri uygulanamayan, ertelenemeyen ve adli sicil kayıtlarına geçirilmeyen hapsi,
ifade eder.
CMK Madde 2’nin Amacı Nedir?
CMK Madde 2’nin amacı, Ceza Muhakemesi Kanunu’nda kullanılan kavramların uygulamada farklı biçimlerde yorumlanmasını önlemektir. Kanunda tanımlanan kavramlar; kişinin sahip olduğu hakların, yetkili makamın, uygulanacak koruma tedbirlerinin ve başvuru yollarının belirlenmesinde doğrudan etkili olmaktadır.
Ceza muhakemesi kavramlarının doğru kullanılması, özellikle şüpheli ile sanık, ifade alma ile sorgu ve soruşturma ile kovuşturma arasındaki ayrım bakımından önemlidir. Bir kişinin hukuki sıfatının değişmesi, sahip olduğu savunma haklarını ortadan kaldırmaz; ancak işlemlerin gerçekleştirileceği makam ve uygulanacak hükümler değişebilir.
Şüpheli Kimdir?
Şüpheli, soruşturma evresinde hakkında suç işlediğine yönelik şüphe bulunan kişidir. Bir kişi hakkında ihbar, şikâyet, tutanak, delil veya başka bir nedenle ceza soruşturması yürütülmesi, bu kişinin soruşturma süresince şüpheli sıfatıyla işlem görmesine neden olabilir.
Şüpheli sıfatı, kişinin suçu işlediğinin kesinleştiği anlamına gelmez. Masumiyet karinesi gereğince şüpheli, hakkında kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı verilinceye kadar suçlu kabul edilemez. Şüpheli; susma, müdafi yardımından yararlanma, suçlamayı öğrenme ve lehine olan delillerin toplanmasını isteme haklarına sahiptir.
Sanık Kimdir?
Sanık, iddianamenin mahkeme tarafından kabul edilmesiyle başlayan kovuşturma evresinde suç şüphesi altında bulunan kişidir. Sanık sıfatı, hükmün kesinleşmesine kadar devam eder.
Şüpheli ile sanık arasındaki temel fark, ceza muhakemesinin bulunduğu aşamadır. Soruşturma evresinde kişi şüpheli, iddianamenin kabul edilmesinden sonra ise sanık olarak adlandırılır. İddianamenin yalnızca düzenlenmiş olması sanık sıfatının kazanılması için yeterli değildir; iddianamenin mahkeme tarafından kabul edilmesi gerekir.
Müdafi ve Vekil Arasındaki Fark Nedir?
Müdafi, şüpheli veya sanığın ceza muhakemesindeki savunmasını yapan avukattır. Müdafi, suç isnadı altında bulunan kişinin haklarını korur, dosyayı inceler, delil sunar, işlemlere katılır ve gerekli kanun yollarına başvurur.
Vekil ise katılanı, suçtan zarar göreni veya malen sorumlu kişiyi ceza muhakemesinde temsil eden avukattır. Bu nedenle şüpheli veya sanığın avukatı için müdafi; mağdur, müşteki, katılan ya da malen sorumlu kişinin avukatı için vekil kavramı kullanılmaktadır.
Soruşturma Nedir?
Soruşturma, yetkili makamların suç şüphesini öğrenmesiyle başlayan ve iddianamenin mahkeme tarafından kabul edilmesine kadar devam eden ceza muhakemesi evresidir. Bu süreç esas olarak Cumhuriyet savcısı tarafından yürütülür; adli kolluk görevlileri ise savcının emir ve talimatları doğrultusunda işlem yapar.
Soruşturma evresinde ifade alma, delil toplama, arama, elkoyma, yakalama, gözaltı ve bilirkişi incelemesi gibi işlemler gerçekleştirilebilir. Toplanan deliller sonucunda yeterli şüphe oluşursa iddianame düzenlenir; yeterli şüphe bulunmazsa kovuşturmaya yer olmadığına karar verilebilir.
Kovuşturma Nedir?
Kovuşturma, iddianamenin mahkeme tarafından kabul edilmesiyle başlayan ve hükmün kesinleşmesine kadar devam eden yargılama evresidir. Bu aşamada kişi sanık sıfatını kazanır ve suç isnadı mahkeme tarafından değerlendirilir.
Kovuşturma evresinde duruşma yapılır, deliller tartışılır, tanıklar ve bilirkişiler dinlenebilir, sanığın sorgusu gerçekleştirilir ve tarafların beyanları alınır. Yargılama sonunda beraat, mahkûmiyet, ceza verilmesine yer olmadığı, davanın düşmesi veya güvenlik tedbirine hükmedilmesi gibi kararlar verilebilir.
İfade Alma ile Sorgu Arasındaki Fark Nedir?
İfade alma, şüphelinin soruşturma konusu suçla ilgili olarak kolluk görevlileri veya Cumhuriyet savcısı tarafından dinlenmesidir. İfade işlemi sırasında şüpheliye yüklenen suç açıklanmalı ve susma hakkı ile müdafi yardımından yararlanma hakkı hatırlatılmalıdır.
Sorgu ise şüpheli veya sanığın hâkim ya da mahkeme tarafından dinlenmesidir. Bu nedenle savcılık veya kolluk tarafından yapılan işlem ifade alma, hâkim veya mahkeme tarafından yapılan işlem ise sorgu olarak adlandırılır.
Malen Sorumlu Kimdir?
Malen sorumlu, ceza yargılaması sonucunda verilen hükmün maddi veya mali sonuçlarından etkilenecek ya da bu sonuçlara katlanacak kişidir. Malen sorumlu kişi, suç isnadı altında bulunan sanıktan farklıdır; sorumluluğu suçun işlenmesinden değil, hükmün mali sonuçlarından kaynaklanır.
Malen sorumlu kişinin ceza muhakemesindeki haklarını bir avukat aracılığıyla kullanması mümkündür. Bu kişinin avukatı, CMK bakımından müdafi değil, vekil sıfatıyla görev yapar.
Suçüstü Hâli Nedir?
Suçüstü, suçun işlenmekte olduğu veya henüz işlenmiş fiilin hemen ardından failin takip edilerek yakalandığı durumları kapsar. Ayrıca kişinin fiilin kısa süre önce işlendiğini gösteren eşya veya delille yakalanması da suçüstü kapsamında değerlendirilebilir.
Suçüstü hâlinin varlığı, yakalama ve soruşturma işlemleri bakımından önem taşır. Bununla birlikte her ihbar veya suç şüphesi suçüstü sayılmaz. Somut olayın, CMK Madde 2’de belirtilen şartlardan birini taşıması gerekir.
Toplu Suç Nedir?
Toplu suç, aralarında iştirak iradesi bulunmasa dahi üç veya daha fazla kişi tarafından işlenen suçtur. Kişilerin önceden birlikte suç işleme konusunda anlaşmış olmaları şart değildir.
Toplu suç kavramı, özellikle gözaltı süreleri ve soruşturma işlemleri bakımından önemlidir. Bir olayın toplu suç kapsamında bulunup bulunmadığı, yalnızca olay yerinde çok sayıda kişinin bulunmasına göre değil, fiilin işleniş biçimi ve kişilerin eyleme katılımı dikkate alınarak değerlendirilir.
Disiplin Hapsi Nedir?
Disiplin hapsi, belirli bir düzenin korunması amacıyla yaptırım altına alınan fiiller nedeniyle uygulanan özel nitelikte bir hürriyeti bağlayıcı yaptırımdır. Disiplin hapsi, klasik anlamdaki hapis cezasından farklı hukuki sonuçlara sahiptir.
Disiplin hapsi seçenek yaptırımlara çevrilemez, ertelenemez, ön ödemeye konu edilemez ve tekerrüre esas alınamaz. Ayrıca şartlı salıverme hükümleri uygulanmaz ve disiplin hapsi adli sicil kaydına geçirilmez.
CMK Madde 2 Neden Önemlidir?
CMK Madde 2, ceza muhakemesindeki kişilerin hukuki sıfatlarını ve muhakeme evrelerini açıkça belirlemektedir. Kişinin şüpheli mi sanık mı olduğu, yapılan işlemin ifade mi sorgu mu sayılacağı veya olayın suçüstü ya da toplu suç kapsamında bulunup bulunmadığı, uygulanacak usul hükümlerini doğrudan etkileyebilir.
Tanımların yanlış uygulanması, savunma hakkının kısıtlanmasına, yetkisiz makam tarafından işlem yapılmasına veya kanuni sürelerin yanlış hesaplanmasına neden olabilir. Bu nedenle her kavram, kanundaki teknik anlamı ve somut olayın özellikleri birlikte değerlendirilerek kullanılmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Şüpheli ne zaman sanık olur?
Şüpheli, iddianamenin mahkeme tarafından kabul edilmesiyle sanık sıfatını kazanır.
İfade ile sorgu arasındaki fark nedir?
İfade kolluk veya savcı, sorgu ise hâkim veya mahkeme tarafından gerçekleştirilir.
Müdafi ile vekil aynı mıdır?
Hayır. Müdafi şüpheli veya sanığı, vekil ise katılanı, mağduru veya malen sorumluyu temsil eder.
